Sapperdeflap, waar komt clowncore vandaan?

Tekst /// Loïs Blank Beeld /// Lesine Moricke  

Als er een sociaal medium is waarin het trendtempo hoog ligt, is het TikTok wel. Het is een digitale grabbelton waar je de ene na de andere trend uit kunt vissen. Sinds dit voorjaar zitten er ook een paar clowns in de ton. 

De clowncore-trend (trends zijn tegenwoordig altijd cores) bestaat uit vele interpretaties van clownachtige esthetiek. Waar in sommige TikTok video’s een vrolijke clown tot leven komt door bontgekleurde outfits, gestreepte panty’s en make-up waar menig circus jaloers op is, lijken andere clowns meer inspiratie te halen uit de Joker. Eén ding staat vast, de populariteit is groot: De hashtag van clowncore is ondertussen meer dan 340 miljoen keer bekeken op TikTok. Waar komt al deze clownerie vandaan? 

Clowns op de catwalk
Bij het verkleden als clown denken velen aan Halloween of een ander verkleedfeestje. Maar zoals vrijwel alle kleding gerelateerde trends, komt ook clowncore uit de high fashion. De clowneske esthetiek is niets nieuws in deze modekringen. Alexander McQueen liet in zijn herfst/wintercollectie in 2001 meerdere modellen over de catwalk lopen waarvan de outfits overduidelijk geïnspireerd waren door clowns: wit gemaakte gezichten, hoog opgetekende wenkbrauwen en lippenstift die veel verder reikte dan de daadwerkelijke lippen. In 2009 deed McQueen het nog eens dunnetjes over in zijn The Horn of Plenty-collectie, die gezien wordt als een van de meest buitengewone modecollecties ooit. De show was een kritiek op de mode-industrie, die overdadig en overdreven pretendeerde te zijn, terwijl de rest van de wereld in een economische crisis zat.

Maar er zijn ook recentere voorbeelden van clowncore in de modewereld. In de lente 2018 menswear collectie van Vivienne Westwood kun je makkelijk clownbingo spelen: rode neus, witte schmink, het traantje, lippenstift ver buiten de lippen en hoge wenkbrauwen. Het kwam allemaal voorbij. Een ander voorbeeld vind je in de Moschino lentecollectie van 2020, waarvoor model Bella Hadid gehuld was in harlekijnoutfit: te herkennen aan een bontgekleurd pak met ruitpatroon en hoed.

De huidige TikTok-gebruikers hebben zo genoeg inspiratie om met de schmink en flapschoenen aan de gang te gaan. Maar waar komt de clown als karakter überhaupt vandaan? Waarom ziet het clown kostuum eruit zoals we dat kennen? Dat het een leuke inspiratiebron is voor een Halloweenfeestje is één ding, maar waarom laten designers modellen in clowneske outfits over de catwalk lopen? En hoe mondt dit uit in een trend?

Van Griekse komedie naar Engelse harlequinade
De clown zoals wij die nu kennen is wat origineel de circusclown was. De eerste bekende van dat kaliber was de Engelsman Joseph Grimaldi (1778-1837). Hij speelde de rol van de clown in de harlequinade, een komisch theatergenre dat erg populair was in Engeland in de zeventiende tot negentiende eeuw. Hij maakte de rol van clown populairder dan de harlekijn en was de bekendste entertainer in de Regency periode in het Verenigd Koninkrijk. Hij was ook degene die de clown de uiterlijke kenmerken gaf zoals wij die vandaag de dag nog steeds kennen. Zijn gezicht en hals maakte hij wit, waarna hij rode driehoeken op zijn wangen maakte, zijn wenkbrauwen hoog optekende en zijn lippen dusdanig ver omlijnde dat de clownsgrijns ook voor het publiek achter in de zaal zichtbaar was.  Ergo, Grimaldi was de OG circusclown, maar de karaktereigenschappen van de circusclown vonden eerder al een plek in de theaterwereld. 

De Engelse harlequinade waar Grimaldi in speelde was sterk geïnspireerd door de Italiaanse commedia dell’arte: volkstoneel dat in Italië populair was van de zestiende tot achttiende eeuw. De Italiaanse komedie was sterk beïnvloed door de oude Griekse komedies. Net als in die theaterstukken representeren de karakters op het toneel stuk voor stuk een emotie. In de Italiaanse commedia konden de karakters worden onderverdeeld in vier groepen: Il capitano, innamorati, vecchi en zanni. Verder was in bijna alle kunsten ten tijde van de Italiaanse renaissance een grote hoeveelheid overdrijving, anti-humanisme en het scheppen van verwarring aanwezig. Dat alles zie je ook terug in de kostuums: elke rol had een vast kostuum, vaak met masker dat een overdreven gezichtsuitdrukking had. Zo kon het publiek het karakter – en bijbehorende emotie – direct herkennen als een nieuwe speler het podium betrad. Al met al waren de komedies in dat opzicht dus erg on the nose

Het karakter van clown bestond toen nog niet in de Griekse en Italiaanse komedie, maar vloeit daar wel uit voort. In de commedia behoorden de harlekijn en alle andere bedienden tot de groep van de zanni. Zij hadden als doel om bij te dragen aan elke vorm van verwarring. De zanni hadden een sterk instinct en oneindige eetlust, wat beide ook vaak het geval is met circusclowns. Verder zijn de zanni extreem emotionele karakters, die aan alles een ziel toeschrijven. ‘Dag vogels, dag bloemen, dag kinderen,’ zei Pipo de Clown ook altijd. Het gedrag van de zanni is een volledig gevolg van al die eigen emoties en zielen die aan alles worden toegeschreven. Het is een dwaze genie, wat ervoor zorgt dat hij het dagelijks leven niet rationeel kan bekijken. 

Hoe herkent het publiek de zanni? Het kostuum van de harlekijn is door de tijd heen vaak veranderd, maar kwam uiteindelijk bij de bekende muts met punten en het vaak bontgekleurde diamantpatroon zoals Bella Hadid droeg in eerdergenoemde Moschino show. Het algemene zannikostuum bestond uit wijde broek en masker waarvoor gold: hoe langer de neus, hoe dwazer de zanni. Behalve de harlekijn behoorde het karakter pierrot, de verdrietige clown, ook tot de zanni. Het pierrot kostuum was volledig wit: een grote witte kraag en wit geschminkt gezicht in plaats van een masker. Dit karakter is ook nog altijd bekend: vorig jaar stook Harry Styles zich in een Gucci pierrotkostuum voor zijn Harryweenconcert op 31 oktober in New York. En eerder dat jaar ging Emma Corrin naar de Golden Globe Awards in zwarte jurk met grote witte kraag (custom Miu Miu) en pierrot make-up look. 

Mode als kostuum op het wereldtoneel 
Waar de look van Styles een kostuum genoemd kan worden – het was immers Halloween – is dat voor de outfit van Corrin lastiger te zeggen. Een awardshow is iets anders dan een verkleedpartijtje. Hen was bij de awardshow aanwezig als zichzelf, niet in de rol van een bepaald karakter zoals bij een toneelstuk of optreden het geval kan zijn. Dit is precies wat het karakter van de clown – of andere zanni – zo interessant maakt voor mode en designers. Het haakt in op de vraag of, en zo ja in hoeverre, kleding een kostuum is. 

De clown is een kostuum qua vorm en content.

Het frappante aan de clown is dat deze een kostuum draagt, maar tegelijkertijd ook de personificatie is van een kostuum. De clown is een kostuum qua vorm en content. Waar hij een kostuum draagt als outfit om zijn rol te verduidelijken en overdrijven, denk aan de Griekse komedies, bestaat zijn gedrag uit het steeds opnieuw aannemen van die rol op dwaze wijze. Het gedrag van de clown is als het steeds opnieuw proberen aan te trekken van een kostuum. Het is de kunst te overdrijven tot hij erbij neervalt en dat tot een komisch geheel te maken. 

Door modellen over de catwalk te laten lopen in clowneske outfits spelen designers met dat idee van mode als kostuum en het overdreven aannemen van een bepaalde rol. De eerder genoemde The Horn of Plenty show van McQueen was een kritiek op de mode-industrie om overdadig te willen zijn ten tijde van economische crisis. Waar de modewereld zich weinig leek aan te trekken van die crisis en haar koers er niet op aanpaste, bestempelde McQueen dat als clownesk gedrag. Zo bekritiseerde McQueen de sociaal-politieke rol die de mode-industrie op dat moment aannam op het wereldtoneel. 

De sociaal-politieke rol die sommigen aannemen ten opzichte van de klimaatcrisis, kan zeker als clownerie worden bestempeld.

McQueen was zeker niet de laatste designer die via zijn ontwerpen sociaal-politieke thema’s aansneed. Voor de 2022 wintercollectie van Balenciaga liet Demna de modellen door een sneeuwstorm lopen. In die collectie zat ook de ‘vuilniszaktas’ (retailprijs 1790 USD) en andere modellen leken enkel met omgeslagen handdoek over de catwalk te lopen. De show was een apocalyptisch scenario, een waarschuwing dat sneeuw tot iets wordt dat enkel artificieel zal bestaan dankzij de klimaatcrisis.  

Klimaatclowns
De mode-industrie is nog altijd een van de meest vervuilende industrieën die er bestaan. Maar toch blijft ze meer en meer produceren. Ook de arbeidsomstandigheden zijn nog lang niet altijd op het niveau waar ze zouden moeten zijn. Behalve Demna kaart Vivienne Westwood dit ook aan, zij deed dat in de eerder genoemde collectie uit 2018 door middel van de clowneske esthetiek. Dat zij clowns inzette om de rol van de modewereld in de klimaatcrisis de bekritiseren, is vergelijkbaar met wat McQueen deed ten opzichte van de economische crisis. De rol die de industrie nu aanneemt in het klimaatdebat wordt door Westwood in verband gebracht met clownesk gedrag. 

Zo blijkt de clown het ultieme personage om te laten zien dat het overdreven aannemen van een bepaalde rol tot dwaasheid leidt. Dat is niet verrassend want bij zowel de circusclown als de zanni in de Italiaanse commedia was dit precies wat de karakters in het toneelstuk moesten laten zien om het geheel komisch te maken. Dat de clowns nu opnieuw opduiken om de houding tegenover verschillende crises te belichten, is dus niet verbazingwekkend. De zanni kon als dwaze genie, de wereld niet rationeel bekijken. De sociaal-politieke rol die sommigen aannemen ten opzichte van de klimaatcrisis, kan zeker als clownerie worden bestempeld. 

Hoe lang #clowncore nog populair zal zijn op TikTok is moeilijk te bepalen. De meeste modetrends zijn nog altijd van korte duur, iets wat volledig past in de wil van de mode-industrie tot overmatig consumeren. Toch is de tendens van het bekritiseren van sociaal-politieke rollen ten aanzien van de verschillende crises die nu spelen, er één die kenmerkend is voor generatie Z. De vraag is of deze kritiek zich zal blijven uiten door een rode clownsgrijns op te zetten. Maar mocht je al jaren gedroomd hebben van een grote pofbroek of flapschoenen in je wardrobe, is dit zeker het moment.     

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s