In september start de 21e editie van het Amsterdam Fringe Festival. Met 55 verschillende voorstellingen en 220 shows is over heel Amsterdam experimenteel, vernieuwend en onbevangen theater te zien. Niet alleen in Nederland maar over heel de wereld vinden er elk jaar meer dan 200 Fringe festivals plaats, elk met eigen artistieke handtekening en werkwijze. Maar de kern van Fringe is overal hetzelfde: in de schaduw van mainstream theater wordt ruimte vrijgemaakt voor nieuwe makers waarin ze kunnen experimenteren en creëren.
Fringe is ontstaan in Edinburgh in 1947. In dat jaar waren acht theatergezelschappen zeer ontevreden omdat ze niet waren uitgenodigd voor het jaarlijkse Edinburgh International Festival. Als reactie daarop besloten de makers goed gebruik te maken van het verzamelde publiek voor het grote festival door hun voorstellingen te spelen in kleine zalen of in de openbare ruimte. Vanaf dat jaar werd dit een vaste traditie van het theaterfestival. Gezelschappen of makers zonder officiële uitnodiging speelden op ongebruikelijke plekken gelijktijdig met het grote evenement. Het woord ‘Fringe’ werd in 1959 op de actie geplakt door de Schotse journalist Robert Kemp toen hij in de Edinburgh Evening News schreef: ‘Round the fringe of the official Festival drama there seems to be a more private enterprise than before… I’m afraid some of us are not going to be often at home during the evenings.’ In datzelfde jaar werd het Festival Fringe Society opgericht waarmee de organisatie van het evenement een stuk serieuzer werd aangepakt. De ongehoorzame actie groeide uit tot een volwaardig tegenhanger van het Edinburgh International Festival.
Tot op de dag van vandaag is het Fringe festival in Schotland een ‘ongejureerd’ festival. Er is geen selectie of jury; iedereen die zich aanmeldt, mag meedoen. Na zo’n 80 jaar is het festival in Edinburgh een van de grootste theaterfestivals ter wereld met in 2025 meer dan 2.6 miljoen verkochte tickets. Jaarlijks spelen er zo’n 2000 makers en meer dan 40.000 voorstellingen op verschillende en unieke locaties verspreid over de stad. Elk genre komt op dit enorme festival wel voorbij, maar voornamelijk cabaret is in Edinburgh in trek.
Sinds het eerste Fringe festival in 1947 heeft het concept zich wereldwijd verspreid. Op dit moment zijn er ongeveer 200 jaarlijkse Fringe festivals. Zo zijn er festivals bij te wonen in onder andere Fiji, Japan, Turkije, Kroatië en Roemenië. De meeste van deze Fringe festivals zijn net zoals in Edinburgh ontstaan in de schaduw van een al bestaand theaterfestival. Wel hebben de verschillende evenementen andere organisatievormen.
Zo wordt bij het Edmonton International Fringe Theatre Festival in Canada gewerkt met een ‘wie het eerst komt, wie het eerst maalt’ systeem. De selectie is ongejureerd en ongecensureerd, waardoor elke maker evenveel kans heeft. Dit doen de organisatoren om de creatieve vrijheid van makers zoveel mogelijk te waarborgen. Het festival heeft ook gewerkt met een loterij-systeem waarbij er werd geloot om wie er mocht komen. Edmontons Fringe was ontstaan vanwege de grote weerstand jegens de theatersector. Makers waren ontevreden met de bekrompenheid van de grote theaters en snakten naar een plek waar alternatieve productieprocessen de ruimte kregen. Ook is het festival ontstaan uit de behoefte om innovatieve en creatieve theaterproducten een podium te geven. In Australië is Adelaide Fringe met zijn 1100 shows en 430+ locaties het grootste Fringe festival van het continent. In februari en maart spelen daar zo’n 8000 makers. Het festival wordt door de overheid gesubsidieerd en biedt vrije toegang aan alle welwillende makers en bezoekers.
Ook Amsterdam heeft zijn eigen festival. Sinds 2005 wordt hier jaarlijks het Amsterdam Fringe Festival georganiseerd. Dit is begonnen in de schaduw van het Nederlands Theater Festival, een meerdaagse theaterevenement dat zich vooral richt op de succesvolle grote zaalvoorstellingen van het vorige seizoen. Het Fringe festival in Amsterdam is ontstaan toen anarchistische makers in de wc’s van de toenmalige stadsschouwburg gingen spelen. Sindsdien is het festival flink uitgebreid. Met 55 verschillende voorstellingen en zo’n 200 shows per editie is het festival een van de grootste theaterfestivals van Nederland.
Volgens Nadieh Bindels, hoofd marketingcommunicatie van het Amsterdam Fringe Festival, is het festival een talentontwikkelingstraject en een springplank voor nieuwe makers, ‘Fringe is er voor het experiment en de opkomende maker.’ Iedereen kan zich aanmelden via de open call waarna een selectiecommissie beoordeelt of het plan haalbaar en passend is binnen de kaders van het festival. Met workshops rondom fondswerving en publiciteit helpt de organisatie van het Fringe festival zijn deelnemers vervolgens met het klaarstomen voor het makerschap. Net zoals op andere Fringe festivals komen er ook in Amsterdam heel veel verschillende genres voorbij. ‘Van circus tot magie, tot teksttheater, tot performance art maar ook veel cross-over’, zo zegt Bindels. Het experimentele karakter van het Fringe zorgt ervoor dat genres elkaar overlappen en versterken: ‘multimedia meets circus meets spoken word.’ Het doel van het Amsterdam Fringe Festival is twintig jaar na de eerste editie nog steeds gericht op het schoppen tegen de status quo.
Door experimenteel theater de ruimte te geven, hoopt de organisatie dat dit doorsijpelt naar de rest van het theaterveld. Daarbij staat radicale gelijkheid centraal. ‘Een ervaren directeur weet het niet per se beter dan een beginnend maker.’ Door zo iedereens stem serieus te nemen en jonge makers een helpende hand bieden, hoopt de organisatie op lange termijn effect te hebben op de inhoud en het succes van de theatersector. Dit doet Amsterdam Fringe Festival ook door financiële compensatie hoog in het vaandel te zetten. Waar in Edinburgh de toneelspelers of cabaretiers nog weleens verliezen draaien door hun deelname aan het festival, doordat ze zelf de kosten moeten dragen voor locatie en decor, is dat bij het Fringe festival in Amsterdam niet het geval. De organisatie biedt iedere deelnemer standaard 2000 euro garantie. En als de groep met zijn ticketverkoop daarboven komt, krijgen de makers ook nog eens 70% van elke verkochte ticket. ‘We zitten heel erg op fair pay. Ondanks dat we een talentontwikkelingsplatform zijn en daar zoveel mogelijk in investeren, vinden we het juist belangrijk dat makers betaald krijgen voor wat ze doen.’
Volgens Bindels is er in Nederland ‘nog maar weinig plek voor experiment.’ Juist daarom zijn plekken zoals Fringe festivals belangrijk om te waarborgen. Om een vernieuwende en relevante theatersector in stand te houden is er ruimte nodig om uit te proberen en te onderzoeken. Fringe daagt de vaste definities van theater uit en eist van zijn makers en toeschouwers om op een onbevangen manier naar de wereld om hen heen te kijken.
Beeld Lesine Möricke
Babel Magazine 