Halverwege de jaren 60 is de westkust van de Verenigde Staten het toneel van de psychedelicabeweging. Deze spirituele tegencultuur, een onlosmakelijk onderdeel van de flower power- of hippiebeweging, zou zich, na te zijn ontkiemd in Californië, over de westerse wereld verspreiden. Tom Wolfe’s The Electric Kool-Aid Acid Test (1968) is een verslag van de door hoofdpersoon Ken Kesey aangestuurde, chaotische opkomst van het LSD-gebruik aan de westkust van de VS. In het boek, dat met zijn warrige, subjectiverende stijl niet los te denken is van de psychedelische ervaringen die het vereeuwigt, worstelen de trippers van het eerste uur met de vraag wat het allemaal betekent.
The Electric Kool-Aid Acid Test beschrijft de avonturen van een groep vroege psychedelicafanatici, die op wilde feesten bovenmenselijke ervaringen hebben en aan de wieg staan van een massale beweging. Wolfe beschrijft de gebeurtenissen als subjectieve ervaringen van de betrokkenen, alsof de lezer zelf deelneemt aan de wilde drugsavonturen. Een beschrijving van de opkomst van de psychedelicabeweging en een nadere beschouwing van haar religieuze aspecten culmineren in de observatie dat de countercultuur als een grote golf boven de zee uitsteeg, om ten slotte na het toppunt neer te storten en zich stuk te slaan.
Elektrische entropie
De man die centraal staat in Wolfe’s verslag van het psychedelisch tijdperk is Ken Kesey, schrijver van One Flew Over the Cuckoo’s Nest (1960). Eind 1959 en begin 1960 neemt Kesey deel aan het MKULTRA-project van de CIA, dat als doel heeft het effect van verschillende drugs op mensen te testen. Hij maakt kennis met LSD (voor het eerst gesynthetiseerd door de Zwitserse chemicus Albert Hofmann in 1938), beseft dat hij slechts één in een dozijn mensen op de wereld is dat bekend is met de wonderlijke effecten van dit middel en besluit de experimenten op eigen houtje voort te zetten. Een groep mensen verzamelt zich om hem heen, de Merry Pranksters geheten, en met een in bonte kleuren geverfde schoolbus maken zij in 1964 een tocht door de VS. Door de voortdurende consumptie van onder meer met LSD gemixte sinaasappelsap, speed en wiet, vervalt de groep in complete waanzin. Het is niet duidelijk waar de werkelijkheid ophoudt en de wereld van psychedelische, primordiale chaos begint. Kesey en zijn bende hebben een obsessie met geluid en elektriciteit. Installaties van microfoons, speakers en muziekinstrumenten verstoren en versterken muziek, artistiek geschreeuw en omgevingsgeluiden. Ook bedekken Kesey en zijn groep alles wat los en vast zit met fluorescerende verf. De bus waarmee de Pranksters door het land trekken krijgt een symbolische betekenis; je bent ofwel óp de bus, ofwel van de bus af – ofwel onderdeel van de nieuwe, ongedefinieerde missie, ofwel terug in de oude mindset, terug in de maatschappij.
Aangekomen in New York worden zij niet met open armen ontvangen door een andere groep psychedelicapioniers, namelijk Timothy Leary en zijn aanhangers, die meer geïnteresseerd zijn in meditatie en Indiaas spiritualisme dan het wild gestoorde leven dat Kesey vertegenwoordigt. Kesey en zijn Pranksters keren terug naar de westkust en hier begint de periode van de acid tests. Dit zijn door Keseys groep georganiseerde feesten die de hele nacht duren, soms meerdere dagen, waarop volop LSD wordt gebruikt. Een terugkerend thema is het bereiken van intersubjectiviteit, een soort collectieve staat van zijn waarin iedereen zich met elkaar verbonden voelt en elkaar begrijpt, als ware het één groot wezen. Er ontstaat een massale cultus rond het gebruik van psychedelica, met als belangrijke verzamelplekken onder meer Keseys boerderij in La Honda en het kruispunt Haight-Ashbury in San Francisco. De LSD openbaart aan de mensen die zich door de feesten aangetrokken voelen – veelal jongeren – een nieuwe werkelijkheid, voorbij de grenzen, de verwachtingen, de verplichtingen en de vijandigheden van het normale leven – voorbij het ego.
Vele kleurrijke en inmiddels beroemde personen komen voorbij in Wolfe’s kroniek. Zo is er Owsley, de geluidstechnicus van de Grateful Dead en de eerste particulier die massaal LSD produceert. Hij neemt op een van de acid tests zijn eigen product en begint te tijdreizen naar de 18e eeuw. Hierna ervaart hij dat zijn bestaan wordt gereduceerd tot een enkele cel en moet hij met zijn wilskracht zijn gehele lichaam en de wereld om hem heen stukje voor stukje weer doen verschijnen. Pas wanneer hij met zijn auto tegen een boom rijdt, komt de hele wereld tevoorschijn. Ook de dichter Allan Ginsberg woont geregeld de feesten bij. En Neil Cassady, die voorkomt in Jack Kerouacs On The Road (1957) onder de naam Dean Moriarty, is een van de Pranksters, de chauffeur die ondanks zijn exorbitante speedconsumptie de bus op de weg weet te houden. Naast de Grateful Dead en de Pranksters zelf, voorzien toekomstige grote namen als Jefferson Airplane en Big Brother and the Holding Company de drugsfeesten van muziek.
‘Religieuze’ openbaring
De raadselachtige uitspraken van Kesey worden als leidraad genomen. Hij is de visionair, die de spirituele ideeën van de beweging onder woorden brengt. Wanneer Kesey wordt uitgenodigd om te spreken op een protestbijeenkomst tegen de Vietnamoorlog, wordt duidelijk dat de vredesbeweging aan de LSD-subcultuur geen ware bondgenoot heeft. Hij beschuldigt de menigte ervan ‘hun spel [het spel van de oorlogsvoerders] te spelen’ en zegt enkel ‘het geschreeuw van het ego’ te horen.
Hoewel Kesey en zijn volgelingen geregeld benadrukken dat de kern van hun beweging, de psychedelische ervaring, onbeschrijfelijk is, doet Wolfe wel een poging om ‘de Ervaring’ te theoretiseren. De Pranksters leven volgens hem compleet in het hier en nu en zijn geïnteresseerd in hetgeen door de Oude Grieken kairos werd genoemd, op te vatten als het ‘juiste moment’, of ‘het moment van inzicht’. Hierin verschilt de psychedelicacultus van veel religies, die met de toekomst en het hiernamaals gemoeid zijn. Niettemin trekt Wolfe wel verbanden met de ideeën van religiewetenschapper Joachim Wach, die de wijze waarop een religie ontstaat beschrijft als voortkomend uit een diepgaande, nieuwe ervaring van de wereld die door een charismatische, spirituele leider wordt geïnterpreteerd – als er eenmaal enkele volgelingen zijn, ontstaat er de drang om de ervaring met meer en meer mensen te delen en een gevoel van wij-versus-hen.
Een nieuwe blik op de wereld gaat gepaard met nieuwe betekenisgeving. Wolfe verwijst naar Carl Jungs concept van synchroniciteit, dat inhoudt dat de mens betekenis kan geven aan gebeurtenissen zonder dat het een het ander causaal heeft voortgebracht. Zo kan het zien van een gele auto op een bepaald moment heel veel betekenis voor iemand hebben, zonder dat er een causaal verband bestaat tussen het verschijnen van de auto en het moment. Wanneer men er geen betekenis aan hecht, spreekt men van toeval, maar wanneer men dit wel doet, heet dit synchroniciteit. De psychedelische ervaring zit vol met synchroniciteit, suggereert Wolfe; gebeurtenissen hebben betekenis, hangen samen met een groter verhaal, zonder dat ze uit principes van oorzaak en gevolg zijn voortgekomen.
De ervaring die als de oorsprong van de beweging geldt, beschrijft Wolfe met Max Webers woorden als ‘de bezitneming van de godheid’, oftewel een ervaring waarbij men gelooft deel te zijn van iets hogers, één te zijn met het Al. Wolfe’s duiding van de psychedelische ervaring doet sterk denken aan het gnosticisme, een verzamelnaam voor religieuze stromingen die verwant zijn aan het christendom en het bereiken van gnosis (Oudgrieks voor kennis) als hoogste doel zien. Volgens de gnostische leer is de god die de wereld heeft geschapen kwaadaardig; hij heeft met deze daad de mens van zijn goddelijke essentie vervreemd door hem in een materiële wereld op te sluiten. Gnosis is het inzicht in de eigenlijke, eeuwige werkelijkheid van de geest, voorbij de illusies van de materie. Het gaat om de kennis een te zijn met God (niet die gemene die de wereld heeft geschapen maar de real deal) en dus zelf goddelijk te zijn.
De psychedelische eenheidservaring, ook wel in verband gebracht met de sterfte van het ego, is te begrijpen als het bereiken van gnosis, als een vorm van ontwaken uit het materiële bestaan en inzicht krijgen in de werkelijke aard van het zijn. Evenals de gnostici verwerpen Kesey en de Pranksters het gehele ‘spel’ van de materiële wereld, de egodrift, de focus op status en geld die in hun ogen de samenleving leidt. ‘If the doors of perception were cleansed every thing would appear to man as it is: Infinite’, schreef William Blake in 1793.
De ondergang
Hoewel The Electric Kool-Aid Acid Test uitkwam toen de psychedelicacultus zich nog op zijn hoogtepunt bevond, waren de krachten die tot zijn ondergang leidden reeds op gang gekomen. De beweging zette niet door als een wereldwijde revolutie van de geest en zij stierf een langzame dood in de jaren die volgden. Het einde van alle leed en oorlog, zoals pioniers als Leary het voor zich zagen, werd geen werkelijkheid. De alliantie tussen de Hells Angels (toen ook een nieuw fenomeen) en de psychedelicabeweging, zoals ook door Wolfe beschreven, wordt vaak aangehaald als een van de kiemen van het onheil. Hunter S. Thompson schrijft in Fear and Loathing in Las Vegas (1971) dat de ‘gefaalde zoekers’ de grote misvatting van de LSD-cultuur niet hadden ingezien, namelijk dat een of andere kracht het licht aan het einde van de tunnel deed schijnen. Door zich op een hogere entiteit te beroepen en zich aan de werkelijkheid te onttrekken, sleurden ‘de realiteiten als vleeshaken’ de trippers des te hardhandiger terug naar de harde feiten. Tegen de tijd dat de Hells Angels het gratis concert van de Rolling Stones bij Altamont met gewelddadige uitspattingen verstoorden, in de allerlaatste maand van de jaren 60, was het duidelijk dat de beweging terminaal ziek was. De drang naar zelfbehoud was er weer ingeslopen en de ervaring van het goddelijke bewustzijn had zich als illusie geopenbaard ten overstaan van de werkelijke wereld van materies, oorzaken en gevolgen.
Tekst Riem Smakman, beeld Kian Moradi
Babel Magazine 