Onder het mom van orde

Tekst door Pleun Kraneveld, beeld door Esther de Groot

‘We denken altijd dat de menselijke beschaving door de eeuwen heen radicaal is veranderd, maar als je naar de grote lijnen van de geschiedenis kijkt, zie je dat eigenlijk vrijwel alles hetzelfde is gebleven’, vertelt mijn goede vriend Shea, geschiedenisstudent aan de Universiteit van Edinburgh, terwijl hij een boek zo dik als de bijbel in zijn handen houdt. We zitten op een bloedhete dag in een uitgedroogd park en we speculeren over veel te grote onderwerpen. Het boek van Shea heeft de naam A History of Civilizations, geschreven door historicus Fernand Braudel. Hoewel hij twee derde van het boek nog voor de kiezen heeft – het boek volgt een chronologische lijn –, meent Shea nu al een overvloed aan patronen van onze huidige beschaving in het boek te herkennen. Terwijl ik zwetend naar de ijssalon aan de overkant staar denk ik na over zijn opmerking: deze lijkt haaks op mijn conventionele denkkader te staan.

Zo’n half jaar later word ik met dezelfde contradictie geconfronteerd. Wanneer ik druk bezig ben met het stampen van Europese verdragen die vrede en internationale orde zouden garanderen, kijk ik mijn ogen uit wanneer ik X open tijdens een vlugge koffiepauze. Mijn scherm toont een video van Elon Musk, niemand minder dan de rijkste man ter wereld én de CEO van de desbetreffende app, die met een enthousiaste zwaai die verdacht veel weg heeft van een nazigroet het internet in beroering brengt. Afgezien van de onnodige speculaties over de intentie, deel ik met de aanschouwers een overheersend gevoel: onbegrip. Onbegrip voor de politieke koers die de wereld nu vaart. Onbegrip voor een zichtbare achteruitgang die schril contrasteert met mijn idee van een gezamenlijk fundamenteel inzicht op hoe we als samenleving moeten handelen.

Onbegrip wordt onrust. Ik volg mijn academisch instinct en zoek essays, online artikelen, papieren artikelen, en slimme quotes op X, boeken naar aanleiding van die quotes en voer speculerende gesprekken met vrienden, collega’s en klasgenoten. Enkel met een antwoord zal mijn rust gegarandeerd worden. 

Misschien knaagt er ergens nog een Hegeliaans beestje in mij. Het idee dat we van de geschiedenis hebben geleerd, heb ik van jongs af aan meegekregen. Dat we nu in vrede leven lijkt logisch. En dat onze maatschappij gebaseerd is op democratische waarden waar we niet van kunnen of zullen wijken ook. Tijdens mijn hoorcollege wordt deze ontwikkeling benadrukt: honderd jaar geleden ging het slechter met Europa. Het is een aanname die de meeste studenten op mijn campus wel durven te maken: Honderd jaar geleden wisten we minder, en van de geschiedenis zijn we enkel wijzer geworden. Nu weten we in elk geval meer dan dat we toen deden, en nu hebben we van dát verleden geleerd. Maar klopt deze aanname? Valt de geschiedenis daadwerkelijk in termen van ontwikkeling en rationaliteit te begrijpen?

Lucy Worsley, Engelse historicus – gespecialiseerd in de Engelse Victorianen – ontfermt zich over een soortgelijke kwestie. In haar podcast Lady Killers van de BBC belicht ze de fascinerende en inspirerende aspecten van Engeland in de 20e eeuw. Hier uit ze tevens in een BBC-podcast haar frustratie over het misplaatste beeld dat de Victoriaanse periode ondergeschikt zou zijn aan de huidige, moderne samenleving. Ze vertelt hoe individuen uit deze periode vaak als onbenullig en inferieur worden beschouwd ten opzichte van het heden. Zo worden de Victoriaanse korsetten – die overigens verdacht veel weg hebben van de nieuwe collectie van Kim Kardashian’s SKIMS – gebruikt als voorbeeld om aan te tonen hoe onverstandig de Victorianen waren. Volgens dit conventionele beeld zouden de korsetten oncomfortabel, pijnlijk en zelfs gevaarlijk voor de organen zijn geweest. Wat Lucy Worsley echter benadrukt, is dat we nu net zo geneigd zijn om ons comfort, onze portemonnee of zelfs onze gezondheid voor het schoonheidsideaal op te offeren.

Het idee is dat wij, ervaringsdeskundigen van het heden, beter inzicht hebben in de gebeurtenissen uit het verleden en daar kritisch naar kunnen kijken. 

Combineer deze aanname met de – van huis uit meegekregen– neiging van de student om de wereld vanuit een rationeel kader te bevatten, en de cirkel is rond. Journalist Jan van der Putten benadrukt deze neiging en stelt in een podcast van de Groene Amsterdammer dat deze denkwijze een foutief wereldbeeld creëert. Hij hamert op de principes van de academische wereld en de uitkomsten die hieruit voortvloeien. Revoluties worden in de academische wereld kapot geanalyseerd. Denk aan marxisten, anarchisten of weberianen. Het potentiële – of actuele – scenario van een revolutie wordt reeds met dezelfde termen in kaart gebracht: noodzakelijkheid, klassenstrijd of kapitalistische structuren. De aanname hier is dat een revolutie of een radicale sociale verandering altijd berust op logische principes. Als we maar diep genoeg nadenken, zijn we in staat de oorzaken van sociale verandering te verklaren én op basis van dezelfde principes toekomstige veranderingen te voorspellen. 

Deze aanname gaat uit van een fundamenteel misverstand: geschiedenis ís niet logisch. Zelfs wanneer een land onder extreme corruptie en klassenongelijkheid lijdt, waarbij iedere marxist zou concluderen dat een revolutie onvermijdelijk is, hoeft dit niet het geval te zijn. Het is juist de overmatige rationalisering waarmee we de complexiteit van revoluties en sociale verandering vereenvoudigen. 

Het is de overmatige rationalisering waarmee we de complexiteit van revoluties en sociale verandering vereenvoudigen.

Met deze academische aanname schieten we in onze kennis misschien wel tekort. De welbekende antropoloog David Graeber poogt in zijn werk The Dawn of Everything: A New History of Humanity de geschiedenis zonder de gebruikelijke aannames te herschrijven. Hij doorbreekt dominante visies die het idee van de geschiedenis als lineaire ontwikkeling omarmen: de Verlichting als een radicaal nieuwe denkwijze, en de landbouwkundige evolutie als kiempunt van de huidige beschaving. Hij trekt deze opvattingen drastisch in twijfel, en analyseert de geschiedenis door een volledig andere lens: niet als lineaire lijn, maar als voortdurende cyclus van verandering, waarbij er door de eeuwen heen sprake is van zowel voor- als achteruitgang. 

Dat Musk op mijn verkenningspagina verschijnt met een nazigroet is niet onlogisch. Logisch is het ook niet. Het is een van de vele onwaarschijnlijke en onverklaarbare gebeurtenissen in de wereld die zich niet in academische termen laat vangen.

Na zes maanden geef ik mijn vriend Shea met volle overtuiging gelijk. Ondanks de vele ontwikkelingen en revoluties die de beschaving heeft doorgemaakt, weten we zeker dat er één ding hetzelfde is gebleven: mensen zijn mensen. Van wat hen ’s ochtends het bed uit doet stappen, waarmee ze hun brood verdienen en hoe ze hun vrijdagavond doorbrengen is weinig hetzelfde gebleven. Wat wel hetzelfde is gebleven, is dat onze prehistorische voorouders net zo mens waren als wij nu zijn. Wij zijn evenzeer geneigd om fouten te maken, blindelings maatschappelijke normen te volgen en te bezwijken voor de verleiding van een populistische leider. Deze eindeloze lus van het proberen, leren, vergeten en herhalen is misschien wel hetgeen wat ons het meest menselijk maakt.