Wat is nou waarheid?

Iedereen die binnen de Faculteit der Geesteswetenschappen studeert, heeft ongetwijfeld een of meerdere docenten gehad die hebben gehamerd op kritisch denkvermogen. Het overgrote gedeelte van de samenleving heeft niet gestudeerd en heeft logischerwijs een andere kijk op de wetenschap dan mensen die dit wel doen of hebben gedaan. Mensen die niet gestudeerd hebben zijn niet de enigen die moeite hebben met kritisch denken, ook bij mensen die van wetenschap hun baan hebben gemaakt, ontbreekt regelmatig een kritische blik op hun overtuigingen.

Tekst: Teske Wortman /// Beeld: Winonah van den Bosch

“The good thing about Science is that it’s true, whether or not you believe in it”. Of Neil deGrasse Tyson dat zelf bedacht heeft weet ik niet, maar hij tweette het vol overtuiging. Op Wikipedia wordt de term ‘waarheid’ omschreven als ‘de echtheid, geldigheid en juistheid van overtuigingen, uitspraken en theorieën.’ Echtheid, geldigheid en juistheid zijn geen objectieve onderwerpen. Alle drie zijn ze getekend door de visie die men op zichzelf en de wereld heeft. Hoe kan iemand overtuigt zijn van de echtheid, geldigheid en juistheid van een wiskundige theorie als de tientallen jaren van intense toewijding aan een specifiek veld binnen de wiskunde de enige manier is om de theorie te kunnen begrijpen. Waarom zou iemand geloven in de wetenschap als de visie van wetenschappers op de realiteit niet wordt gedeeld? Als echtheid, geldigheid en juistheid in ieders ogen hetzelfde waren dan zouden we het altijd over alles eens zijn en dan had de mensheid allang wereldvrede hebben bereikt. Hoewel ik zelf niet zo actief ben in de wetenschap als Neil deGrasse Tyson, heb ik in de afgelopen drie jaar wel veel geleerd over de houding van de wetenschap tegenover de rest van de wereld. Door een aanzienlijk deel van mijn vrije tijd door te brengen op het internet heb ik veel geleerd over de afwijzende houding die veel mensen hebben tegenover de wetenschap.

Anti-intellectuelen en dinosauriërs

Wetenschappelijk onderzoek is doordrenkt van academische taal en intertekstualiteit, en daardoor niet gemakkelijk te doorgronden. Vreemd is het dan ook niet dat weinig mensen zich er voor hun plezier aan wagen. Naast mensen die liever hun vrije tijd besteden aan andere dingen dan wetenschappelijke vraagstukken, zijn er ook grote groepen die zich actief afkeren van de wetenschap. De meest prominente groep die dat op het moment doet zijn complotdenkers. Als je een kijkje zou nemen op het Twitter account van Forum voor Democratie partijleider Thierry Baudet kom je er al snel achter dat hij niet gelooft dat dinosauriërs ooit bestaan hebben. Waarom meneer Baudet paleontologie als geheel aan de kant zet wordt niet duidelijk uit zijn tweets. Wat wel als een paal boven water staat is dat hij niet van mening zal veranderen en dat hij met zijn eigen vorm van logica ieder tegenargument kan weerleggen. Sommige mensen zullen om voor velen ondoorgrondelijke redenen nooit geloven in de wetenschap, ook al zou het gezien hun carrière wel wenselijk zijn. Hoe harder wetenschappers trachten ze over te halen des te meer zullen ze zich verzetten. Hoewel de anti-intellectuele houding wellicht ook wat te maken heeft met het denkniveau van complotdenkers zijn er ook heel veel logische denkstappen die achter onlogische overtuigingen zitten. Het verlangen naar begrip en subjectieve zekerheid. Het verlangen naar controle en veiligheid. We lijden allemaal onder cognitieve dissonantie, alleen wil niet iedereen dat toegeven. Dat is waar kritisch denken aan bod komt.

Kritisch denken

Het kritische denken is een kwaliteit die we allemaal in verschillende mate hebben. Het is mogelijk om kritisch na te denken over de wereld, bekenden, onbekenden en over onszelf. Het kritisch denken van anti-intellectuelen wordt aangewakkerd door de wetenschap en vice versa. Kritisch denken is essentieel voor iedere levensovertuiging, of iemand in een god gelooft, in de wetenschap, een beetje van beide of in helemaal niets. Een kritische kijk op de wetenschap, en iedere andere bron van informatie, is in dit online tijdperk van groot belang. Als we al iets kunnen meenemen uit het presidentschap van Donald Trump, laat het dan wezen dat het wemelt van het nepnieuws. De wetenschap is hierbij geen uitzondering. Wie betaalt voor een onderzoek maakt veel uit. Tientallen jaren lang dachten mensen dat roken gezond was omdat de tabaksindustrie alle onderzoeken naar de effecten van roken financierde. Nu geloven veel mensen dat vapen niet ongezond is dankzij de financiële steun die vape fabrikanten aan longonderzoek bieden. Wie het onderzoek doet maakt heel veel uit. Zo is er op medisch gebied heel weinig informatie over de gezondheid van vrouwen omdat het onderzoek honderden jaren vrijwel exclusief gedaan is door mannen. Dat de wetenschap niet onpartijdig of alwetend is en dat het geen synoniem voor waarheid vormt is iets waar ik me volledig bij aansluit, in tegenstelling tot meneer deGrasse Tyson als we zijn tweet mogen geloven. Het is niet alleen belangrijk om kritisch te zijn over de wereld en je naasten, het is ook van belang om eens in de zoveel tijd een kritische blik te werpen op je eigen overtuigingen. Dat is waar veel mensen, waaronder dus ook Neil deGrasse Tyson, de fout in gaan.

Fouten vormen de traptreden naar een correcte conclusie.

Waarheid is niet alleen maar gebonden aan individuen. Het is belangrijk om te onthouden dat waarheid gebonden is aan tijd en ruimte. Wij vinden het nu een lachwekkend idee dat wetenschappers vroeger geloofden dat de aarde het middelpunt van ons sterrenstelsel was. Het onderzoek wat je nu doet zal over een paar jaar weergaloos weerlegd worden, ook al lijkt het nu zo kloppend. Wetenschap is nooit klaar. We zullen nooit een punt bereiken waar iemand een paper inlevert om vervolgens onderuit te zakken en te concluderen: “Zo, nu is alle wetenschap gedaan”. Veel dingen weten we nog niet en van nog meer dingen weten we helemaal niet dat we ze niet weten. Fouten maken is de enige manier waardoor we kunnen leren. Verbeteringen zijn alleen mogelijk wanneer er erkent wordt dat er in eerste instantie iets fout is gegaan. Fouten vormen de traptreden naar een correcte conclusie. Met een correcte conclusie bedoel ik er eentje die stand zal houden en het leven iets logischer zal maken totdat hij ook een traptrede zal worden voor een conclusie die nog correcter is.

Wellicht is het soms beter om jezelf niet fier overeind proberen te houden in een discussie tegenover iemand die niet in de wetenschap gelooft. Persoonlijk ben ik er paradoxaal genoeg absoluut van overtuigd dat absolute waarheden niet bestaan. Misschien is het beter om elkaar de hand te schudden en een grijs gebied te vinden waarin beiden comfortabel kunnen leven.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s