Harige baarden en blote benen

Tekst door Suzanne Toussaint, beeld door Winonah van den Bosch

Of je nou je kin glad scheert, je benen haarvrij maakt, of andere delen van je lichaam epileert, waxt of lasert; het verwijderen van lichaamshaar is voor miljoenen mensen van over de hele wereld onderdeel van hun dagelijkse routine. Sterker nog, de gemiddelde persoon is zo’n 3000 uur van zijn leven bezig met het verwijderen van haar dat onvermijdelijk weer teruggroeit. Waarom blijven we er in vredesnaam mee bezig?

Plukkerdepluk

Dat we er ooit mee begonnen zijn, is niet zo gek. Zo’n honderdduizend jaar geleden plukten mannen met behulp van twee schelpen of een scherp steentje hun baardharen uit hun kin (de gemiddelde man zal toen wel meer dan 3000 uur in zijn leven bezig zijn geweest met het ontharen van zijn lichaam). Dit was geen kwestie van ijdelheid, maar nodig om te overleven. Je zou denken dat baarden handig waren in de ijstijd, een soort ingebouwde sjaal. Maar nee, als je baard bevroren was, had je kans om te bevriezen en was je dus net een wandelend ijsblok.

Pas duizenden jaren later veranderden de primitieve scheermethoden. Het ontwikkelen van een soepelere scheerervaring was geen topprioriteit: de prehistorische mens had waarschijnlijk zijn handen vol aan mammoeten. De echte geschiedenis van het scheren begint dus pas rond 3000 v.Chr bij de oude Egyptenaren. Naast de immense piramides kwamen de oude Egyptenaren ook met een andere briljante uitvinding: het koperen scheermes. Want zeg nou zelf, je hebt echt geen tijd om urenlang je baard uit te plukken als er piramides gebouwd moeten worden.

De gouden eeuw van gladheid

Al vanaf het begin van de Oud-Egyptische cultuur, was men geobsedeerd met haar, voornamelijk gezichtshaar. Een baard werd als goddelijk en krachtig gezien. Mannen vlochten ze in en bestrooiden deze met goudstof. Tijdens de dynastieke periode sloeg dit echter om en werd haar geassocieerd met oeroude, dierlijke instincten. Dit werd beschouwd als barbaars en van de lagere klasse. Al snel werd het voor zowel mannen als vrouwen gebruikelijk om zoveel mogelijk van je lichaamshaar te verwijderen. Wat in de prehistorie een pijnlijk fenomeen was om niet dood te gaan, werd door de oude Egyptenaren getransformeerd in iets esthetisch en cultureel. 

De obsessie met het verwijderen van lichaamshaar was ook te wijten aan de brandende hitte, evenals persoonlijke hygiëne. Ik denk dat iedereen zich nog wel van de basisschool kan herinneren hoe verschrikkelijk het voelt als er honderden krioelende beestjes over je kop lopen: lichaamshaar is zeer geschikt om parasieten, luizen en ziektes te verspreiden. De oude Egyptenaren hadden nog geen slimme foefjes waarmee je die dingen de das om kon doen, dus preventieve methoden, zoals ontharing, werden gangbare praktijken. Al het haar boven én onder de nek werd verwijderd door alle mannen, vrouwen en kinderen in heel Egypte.

Rijke mensen huurden vaak kappers in, die zelfs bij hen thuis woonden. Zo konden ze hun haar laten knippen wanneer ze maar wilden. Hoe gladder de huid, hoe hoger de status, maar de ooit gekoesterde gouden baarden verdwenen niet helemaal uit beeld. De baard werd nog steeds gezien als teken van goddelijke kracht. Farao’s vervingen de echte exemplaren daarom voor zilveren of gouden nepbaarden.

Scheermessen op het slachtveld

Ook de oude Grieken hielden vast aan dit goddelijke karakter. Als klein jongetje mocht je bijvoorbeeld je hoofdhaar niet knippen totdat de eerste haartjes op je kin verschenen. Deze werden vervolgens in een religieus ritueel opgedragen aan de zonnegod Apollo. Stel je voor dat je als tiener jarenlang met een onhandelbare, chaotische haardos rondloopt, puur om Apollo te plezieren. 

Waarom zou je je benen of oksels scheren als je toch drie lagen kleding draagt?

Alles veranderde met Alexander de Grote, die zo ongeveer meer paranoia in zijn pink had dan Joseph Stalin in zijn hele lijf. Hij beval al zijn soldaten om hun baard af te scheren, zodat vijanden die niet konden vastgrijpen tijdens gevechten. Probeer je even voor te stellen hoe die briefing ging: ‘Luister, mannen. Geen baarden meer. En nee, ik ben niet jaloers. Dit is oorlogstactiek!’

Ook Julius Caesar was geen fan van de baard. Hij plukte zijn baardharen haartje voor haartje uit zijn kin. Veel mannen volgden zijn voorbeeld en begonnen al hun lichaamshaar uit te plukken. Klinkt enorm pijnlijk en is waarschijnlijk een van de redenen waarom Caesar 23 keer in zijn rug werd gestoken. 

Scheerstilte

Na de val van het Romeinse Rijk ging alles bergafwaarts in Europa. De wegen raakten in verval, de landbouw werd uitgeput en mensen schoren zich niet zo vaak meer. Scheren bleef alleen bij christenen populair. Voor hen was het een gangbare praktijk om alle gezichtshaar af te scheren, evenals het haar op hun kruin. 

Tijdens de Renaissance begonnen de zaken weer op gang te komen met Koningin Elizabeth. Ondanks dat alles onder de nek au naturale was, stond Liz erom bekend dat ze regelmatig haar wenkbrauwen epileerde. Vrouwen in heel Europa deden hetzelfde om zo de Queen Elizabeth-look te krijgen. 

Ook mannen begonnen hun haar weer te verwijderen, al werd dit lange tijd gedaan door opgeleide barbieren. Tot 1770, toen de Fransman Jean-Jacques Perret het eerste moderne scheermes uitvond. Dit scheermes had een houten bescherming die zowel het mes vasthield als diepe snijwonden voorkwam. Hierdoor konden mannen zich vanaf dat moment ook zelf scheren en doen dat tot op de dag van vandaag nog. 

Waarom wij vrouwen nu allemaal aan de wax zitten

Het waren lange tijd vooral mannen die zich schoren (dan hebben we het wel over het westen van de wereld). Logisch, waarom zou je als vrouw je benen of oksels scheren als je toch drie lagen kleding draagt? Vanaf de twintigste eeuw kwam hier verandering in. Kniehoge rokken en mouwloze jurken werden steeds populairder, waardoor de (toen nog harige) benen en oksels van vrouwen zichtbaar werden. Adverteerders en magazines reageerden hierop met: ‘Dames, weten jullie hoe mannen de laatste tienduizend jaar op de meest pijnlijke manieren al hun lichaamshaar verwijderen, puur voor de mode? Al eens overwogen?’

In 1915 was Harper’s Bazar het eerste vrouwenblad dat schreef over het verwijderen van okselhaar — ‘een noodzaak,’ zoals het werd omschreven. Datzelfde jaar lanceerde het bedrijf Gillette het eerste vrouwenscheermes, de Milady Décolletée. De advertentie luidde: ‘Een prachtige aanvulling op Milady’s toilettafel – en een die een gênant persoonlijk probleem oplost.’ 

Echter leek het er in eerste instantie op dat ontharingsmiddelen een tijdelijke trend waren. Tussen 1924 en 1926 verdwenen advertenties voor ontharingsmiddelen uit catalogi van verschillende bedrijven. Daarnaast waren de meeste advertenties seizoensgebonden, van ongeveer april tot september – de ontharing van vrouwen werd meestal beperkt tot de zomer, als hun oksels en benen bloot waren. Helaas bleken de ontharingspraktijken toch in de mode te blijven. Natuurlijk waren er vrouwen die zich nergens wat van aantrokken, maar het gros volgde deze nieuwe modetrend. Na de vaststelling van een schoonheidsideaal, ontstaat er namelijk een enorme sociale druk om daaraan te conformeren, of het nu gaat om het scheren van je benen omdat panty’s in de mode zijn, of het scheren van je schaamstreek omdat dat is ‘wat mannen leuk vinden’. 

Wat ooit begon als een noodzaak om te overleven in barre omstandigheden, heeft zich ontwikkeld tot een miljardenindustrie die inspeelt op esthetiek en schoonheidsnormen. Mensen kiezen er niet meer voor om zich te scheren om hygiënische redenen of om met hun status te pronken, maar door modetrends en sociale verwachtingen. Die mode verandert echter telkens. Wellicht is het over twintig jaar wel hip om je schaamhaar te blonderen en in te vlechten. Daarom zouden we misschien eens stil moeten blijven staan bij de vraag: voor wie doen we het eigenlijk? Of je nu kiest voor een gladde huid of je haar laat groeien zoals de natuur het bedoeld heeft, ontharing zou uiteindelijk een persoonlijke keuze moeten zijn, vrij van druk of oordeel. Dus, scheer, wax, epileer, of laat het lekker zitten — jouw lichaam, jouw keuze.