In Zo Niet Mij (2007) zingt Typhoon; ‘Ik ga terug naar me oorsprong / Moedernatuur is waaruit ik voortkom / Vadertijd kent me niet hoewel ik met hem worstel / Bomen vertellen niets tenzij je je richt op de wortels’. Deze lyrics zetten mij aan het denken. We kijken vaak naar wat zichtbaar groeit en bloeit, maar staan minder stil bij wat daaraan voorafgaat: de wortels waaruit iets voortkomt en die groei mogelijk maken. Dat geldt misschien ook voor onszelf. Waar komen we vandaan, en wat kunnen we leren door wat vaker naar onze eigen wortels te kijken? In deze beschouwing neem ik je – toch echt géén bèta – mee terug naar onze oorsprong: van sterrenstof en de natuur tot de geschiedenis die ons heeft gevormd.
Gelovig of niet, één Bijbelse passage blijft een krachtig beeld: ‘Je bent van stof gemaakt en je zult ook weer stof worden.’ (Genesis 3:19) Het heilige boek verwijst hier naar de grond van de aarde, maar wetenschappelijk is dit ook breder te trekken. Miljarden jaren geleden ontstond het heelal. Daarna vormden zich sterren en sterrenstelsels uit de eerste materie. In deze sterren ontstonden elementen, en bij supernova’s – het sterven van zware sterren – werden die elementen door de ruimte verspreid. Uit dat materiaal ontstonden later planeten, waaronder onze aarde, en uiteindelijk het leven. De elementen waaruit jouw lichaam en het mijne bestaan, zijn voor een deel gevormd door sterren die al lang voor de aarde bestonden. Onze oorsprong ligt dus niet alleen in de grond onder onze voeten, maar ook écht in sterrenstof.
Als we dan wél naar de grond onder onze voeten keren, naar bijvoorbeeld de wortels van bomen, valt hier metaforisch iets van te leren. In de natuur is groei namelijk niet altijd zichtbaar. De takken en blaadjes trekken onze aandacht, maar onder de grond groeien de wortels die een boom voeden en verankeren. Vrienden van mij maken zich soms zorgen wanneer er geen zichtbare of voelbare vooruitgang is – ‘iedereen is dingen aan het doen, en bij mij staat het stil!’ Er bestaat een gevoel dat er altijd iets nieuws moet zijn; altijd groei, opbrengst en succes. Bomen, daarentegen, dragen geen prestatiedruk met zich mee. Zij nemen de tijd om langzaam te groeien en nemen rust wanneer het seizoen daarom vraagt. Zij maken zich niet druk als hun bladeren vallen en vertrouwen erop dat er nieuwe, groene knoppen zullen komen als de tijd rijp is. Het bladverlies is zelfs nodig om energie te besparen voor andere dingen, zoals het onderhoud van de wortels. We vergeten gemakkelijk dat ook wij mensen, seizoenen van veel verandering kennen en dat daar ook seizoenen van aarden bij horen. Een leven hoeft niet voortdurend zichtbaar te bloeien om waardevol te zijn.
Onze oorsprong ligt echter niet alleen in de sterren en de natuur om ons heen, maar ook in onze dierlijke wortels. Wij mensen stammen af van dieren en zijn zelf dus ook dieren. Door opnieuw bewust te worden van onze dierlijke wortels, kunnen we ook anders kijken naar de verwachtingen die we van onszelf en ons leven hebben. Hoewel dieren natuurlijk geen moeiteloos leven leiden, draait hun bestaan in de eerste plaats om de basis: eten, slapen, veiligheid, verbondenheid en voortplanting. Neem je huisdier als voorbeeld: maakt je kat zich druk over of zijn snorharen wel mooi zitten? Je hond over hoeveel speeltjes hij heeft vergeleken met de hond van de buren? Je vis of hij sneller rondjes kan zwemmen dan vorige week? Nee, zij zijn gewoon. Stel je kat heeft spuuglelijke snorharen, je hond is al zijn speeltjes kwijtgeraakt, of je vis zwemt misschien wel langzamer dan vorige week… Mogen ze er dan niet meer zijn volgens jou? Nee toch? Misschien helpt het om in onze westerse samenleving, waar alles om productiviteit draait, onszelf en de mensen om ons heen wat vaker als dieren te beschouwen. Het is een geruststellend idee dat we, wanneer we eten, genoeg slapen en elkaar liefhebben, eigenlijk al goed leven.
Ik ga terug naar me oorsprong / Moedernatuur is waaruit ik voortkom / Vadertijd kent me niet hoewel ik met hem worstel / Bomen vertellen niets tenzij je je richt op de wortels
Nu zou ik maar al te graag mijn beschouwing over onze oorsprong hiermee willen concluderen. Maar ik hoor je al denken: en de verlichtingsdenkers dan? Onze ratio! Wat ons onderscheidt van het overgrote deel van de natuur en dieren is ons vermogen om op grote schaal te redeneren, kennis door te geven en systemen te bouwen. Dat vermogen heeft ons veel gebracht, maar heeft ook een keerzijde. Want wanneer Typhoon zingt dat de tijd hem niet kent, hoewel hij met haar worstelt, doet dat me denken aan een ander aspect van onze oorsprong. We kunnen niet kiezen in welke tijd we geboren worden, noch welke wereld eerdere generaties ons nalaten. Maar we kunnen wél worstelen met wat we met die erfenis doen en met de wereld die we aan volgende generaties willen doorgeven. Veel van de welvaart waarin velen nu leven, is verbonden met ongelijkheid, kolonialisme, uitbuiting en de grootschalige winning van grondstoffen. Onze huidige leefomstandigheden zijn dus deels tot stand gekomen ten koste van anderen. De gevolgen daarvan werken door tot op de dag van vandaag, en sommigen profiteren daar nog steeds van. Hier valt op zichzelf een heel genuanceerd ethisch essay over te schrijven, maar ik zal het kort houden: zeker in een wereld waarin we in de praktijk onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, dragen we ook verantwoordelijkheid voor elkaar en de wereld die wij doorgeven.
Het is van belang te blijven denken aan het grotere geheel, maar misschien dacht jij wel: het lukt mij helemaal niet om goed te eten, te slapen, lief te hebben of me geliefd te voelen – welnu, dan zal je zeker niet de enige zijn! In een wereld waarin er voortdurend groei en ontwikkeling van ons wordt verwacht, vergeten we vaak dat juist die eerste behoeften al een taak op zich kunnen zijn. We hoeven niet iedere dag uitgebreid te eten, uit te slapen of omringd te zijn door tientallen vrienden, maar als basis zijn voldoende voeding en rust, een gevoel van veiligheid en een paar fijne mensen om ons heen wel essentieel om te kunnen leven.
Graag geef ik je mee om wat vaker stil te staan bij het feit dat je, net als alles en iedereen om je heen, uit stof bestaat. Dat je, net als een boom, niet altijd in bloei hoeft te staan en seizoenen van verankering ook goed zijn. Dat je een dier bent dat niet voortdurend hoeft te voldoen aan cultureel bepaalde eisen als mooier, meer of sneller. Richt je eerst op de wortels van jouw boom, voordat je je druk maakt om je bloei. Zorg voor rust, voeding, veiligheid en liefde. Probeer een midden te vinden tussen niet eindeloos hoeven streven en wél goed zorgen: voor jezelf en voor elkaar.
Tekst: Rubia Kikkert
Beeld: Winonah van den Bosch
