Ode aan Iraanse film

Tekst door Eva Marx, beeld door Kian Moradi

Iraanse filmmakers, die in hun land gedwongen zijn te werken onder strikte censuur, winnen veel internationale prijzen. Ondanks die censuur zijn de films vaak doordrenkt van kritiek op het regime en gaan ze een flinke strijd aan met de strenge regels in het land. Hoe krijgen de filmmakers dit voor elkaar en wat maakt hun cinematografie zo bijzonder? 

Op 8 mei is de inmiddels klassieke Iraanse film Persepolis (2007) in 4K gerestaureerd. Ter ere van deze hernieuwde uitgave had de Amsterdamse bioscoop Lab111 een filmfestival genaamd A Taste of Iranian Cinema, met een selectie van de meest gevierde films uit de Iraanse geschiedenis. 

Mijn oma, die Arabisch en Perzisch studeerde, ging naar elke film van dit festival en overtuigde mij van de bijzonderheid van de wereld die in deze films verscholen ligt. Zo toegewijd zijn als mijn oma lukte me helaas niet, maar ik zag dankzij haar toch twee films van de reeks: Persepolis en The Seed of the Sacred Fig (2024). Beide films raakten me diep, ze maakten me zelfs aan het huilen, iets wat mij niet vaak gebeurt. 

Persepolis

Persepolis is een animatiefilm, gebaseerd op Marjane Satrapi’s gelijknamige semi-autobiografische graphic novel. Het neemt de kijker mee door de chaotische tijd van de Iraanse revolutie vanuit de ogen van een jong meisje in Teheran. Aan het begin van de film is Marjane tien jaar oud en aan het einde is ze midden twintig. Het verhaal laat zien dat de universele vragen en problemen rondom de liefde en identiteit van een jonge vrouw gewoon doorgaan, ook te midden van politieke onrust en conflict. Hoewel die achtergrond de situatie natuurlijk wel verandert. Een krachtig moment in de film dat dit laat zien, vindt plaats wanneer Marjane op haar dertiende naar Wenen verhuist vanwege de onveiligheid in Teheran. Als een nihilistische vriend die ze daar maakt, klaagt dat het leven betekenisloos en absurd is, reageert ze fel: ‘Het leven is niet absurd. Het is niet zinloos. Sommige mensen geven hun leven voor vrijheid, jij pretentieuze eikel!’

De beelden in de film zijn zo prachtig en indrukwekkend, dat ik volledig werd meegesleurd in de gecreëerde wereld. Door de iconische plaatjes zat ik vaak met open mond te kijken. Ik schrok toen er plotseling angstaanjagende mannen met gasmaskers opdoemden uit de mist bij een massale demonstratie. Leefde mee toen de uitgesproken en rebelse Marjane met een shirt met het opschrift ‘punk is ded’ aan, woedend werd aangesproken door twee vrouwen, die haar naar de politie wilden sturen. Dat shirt vonden de vrouwen, die als een soort wervelende plaaggeesten om Marjane heen dansten, illegaal. Ik huilde bij de twee momenten dat Marjane afscheid nam van haar familie om naar Europa te gaan, waar ze vervolgens worstelde met haar Iraanse achtergrond. En lachte daarna om haar observaties over Europese hippies. In plaats van in een bioscoopzaal met twee anderen op een woensdagochtend was ik in een strenge school in Teheran, zat ik in de keuken met mijn opiumrokende oma en vierde ik feest in een Weense nachtclub.

The Seed of the Sacred Fig

De tweede film die ik zag is van recenter datum en won vorig jaar de Grote Juryprijs op het filmfestival in Cannes en werd bovendien genomineerd voor een Oscar. Hij werd geregisseerd door de beroemde Mohammad Rasoulof. De film vertelt het verhaal van vader Iman en zijn gezin rond de golf van protesten die in 2022 en 2023 plaatsvonden in Iran, naar aanleiding van de dood van Masha Amini. Amini stierf op 22-jarige leeftijd onder verdachte omstandigheden na een arrestatie door de zedenpolitie. Hoogstwaarschijnlijk werd ze door de politie doodgeslagen. De film is fictief, maar de context is waargebeurd. De twee dochters van Iman, Rezvan en Sana, volgen de protesten op hun mobieltjes. Op deze manier krijg je als kijker echte beelden te zien, waardoor de film elementen van een documentaire bevat. De realiteit van het verhaal van de film komt hierdoor volgens mij nog harder binnen.

Aan het begin van het verhaal krijgt Iman, een rechter in Teheran, van zijn superieuren de opdracht om gevangenen zonder bewijs te veroordelen. Omdat rechters op dat moment worden bedreigd, krijgt hij van zijn werkgevers een pistool om zichzelf te verdedigen. Als hij dit pistool kwijtraakt, neemt hij aan dat een van zijn dochters of zijn vrouw het moet hebben gestolen. De rest van de film draait om de zoektocht naar dit verdwenen pistool.

De gezinsdynamieken spelen in de film een centrale rol. Vaak gespannen tafelgesprekken worden uitgebreid getoond en via die gesprekken word je meegenomen in de grotere vraagstukken binnen de Iraanse maatschappij. De dochters staan aan de kant van de demonstranten, terwijl de vader de staat representeert. De moeder schippert tussen beide kanten heen en weer en probeert het gezin zo goed mogelijk bij elkaar te houden.

Er is een moment uit de film dat me het meest is bijgebleven: wanneer een vriendin van Sana (de oudste dochter) tijdens een protest in haar gezicht wordt geschoten. Sana neemt haar mee naar huis en uiteindelijk lukt het de moeder om de vriendin op amateuristische wijze te behandelen. Eerder in de film had het meisje het al over meedoen aan de demonstraties, en leek dit cool en spannend. Plotseling worden de mogelijke gevolgen van protesteren al te duidelijk. De paniek en wanhoop die in deze scène zitten, is zo aangrijpend dat het moeilijk was om te kijken, maar daarmee des te belangrijker. Het confronteerde me met vragen over protest. Hoe ver ga je in het steunen van een hoger doel? Welke risico’s zijn het waard? Wat zou ik doen als ik in zo’n situatie zat? Ik had geen antwoorden.

Het laatste deel van het verhaal vindt niet meer in Teheran plaats en vond ik wat aan de trage kant. De familie loopt dan voor lange tijd rondjes om elkaar heen op het platteland. Mijn oma en ik vonden dat een beetje verwarrend. Toch ben ik over het algemeen enorm te spreken over de film, die me volledig meesleepte in de complexiteiten van de hedendaagse Iraanse maatschappij.

 Het leven is niet absurd. Het is niet zinloos. Sommige mensen geven hun leven voor vrijheid, jij pretentieuze eikel!

Een gevaarlijke industrie

Ik had geen idee dat de Iraanse filmindustrie al decennialang bewonderd wordt en vele internationale prijzen binnensleepte. Een algemeen aspect van Iraanse films is dat ze op een bepaalde manier poëtisch zijn, geïnspireerd door de oude Perzische dichters.

Een ander algemeen thema, dat ook terugkomt in de twee films die ik zag, is een politieke en sociale kritiek, die wordt gegeven door het volgen van de levens van gewone Iraniërs. Commentaar op het regime wordt dan verweven met alledaagse gesprekken. Een artikel dat ik hierover las legt uit: ‘Iranian films have countered a political regime bent on penetrating every aspect of life by centering a force of sheer humanity, by showing that there is more to life than slogans, by demonstrating that truth is not absolute.’

Zonder vrije pers werd film een belangrijk medium voor commentaar. Bovendien betekende het internationale succes dat de wereld in contact kon komen met een andere kant van de Iraanse cultuur. 

Die andere kant van Iran laten zien, kan overigens zeker niet zomaar. Filmmakers houden zich veelal niet aan de strenge regels van de overheid, waardoor hun films vaak verboden worden in hun eigen land. Negatieve vertoningen en kritiek op het regime of de islam mogen niet. Andere no-go’s zijn zingende, dansende of ongesluierde vrouwen, alcohol en alles wat met seks te maken heeft.

De laatste tijd is de repressie van artiesten in Iran erger geworden. Afgelopen mei zijn meerdere documentairemakers gearresteerd, waaronder de bekende regisseur Jafar Panahi. Ook Rasoulof, van The Seed of the Sacred Fig, is eerder gearresteerd geweest en mag niet meer als regisseur in Iran werken. Daarom zijn alle scènes van The Seed of the Sacred Fig in het geheim gefilmd. Rasoulof ontvluchtte Iran vorig jaar nadat hij, toen de film uitkwam, hoorde dat hij zou worden veroordeeld tot een lijfstraf en een gevangenisstraf van acht jaar. Andere medewerkers werden gedwongen hetzelfde te doen. Zo moesten ze ironisch genoeg de vervolgingen ontvluchten die ze in hun film probeerden te ontmaskeren. 

Strijd in de Iraanse filmwereld

Hoewel het festival van Iraanse films in Lab111 voorbij is, raad ik iedereen aan de komende tijd een Iraanse film te bekijken. Op mijn lijstje staan inmiddels alle films die ik zelf op het festival heb gemist. 

Het is een filmwereld waarin op subtiele, artistieke en menselijke manier de conflicten met het totalitaire regime worden blootgelegd. Sinds de protesten van 2022 gebeurt dit echter steeds meer uitgesproken en riskeren talloze mensen hun levens voor (artistieke) vrijheid, wat de films op tragische wijze misschien nog wel indrukwekkender maakt.