Op weg naar een lievere wereld?

Tekst door Dominique Seelen, beeld door Alicia Koch

Een ongenadige aardbeving die woningen doet instorten. Verbrande heidevelden door een verdwaalde peuk. De moordende uitputtingsslag van een oorlog die levens verwoest. Verhitte familieruzies die uitlopen op een rechtszaak. Het zijn beelden van vernietiging die aan ons voorbij flitsen of waar we oog in oog mee staan. Al deze gruwelijkheden zijn onvergelijkbaar. Maar er is een gemene deler: causaliteit. 

Als je me vraagt de betekenis van het woord ‘vernietiging’ te geven, dan zou ik waarschijnlijk een mindmap maken. Zo ziet het er namelijk uit in mijn hoofd. Ik heb een mentaal web van plaatjes, verhalen en ervaringen die samen de betekenis van vernietiging vormen. Deze innerlijke mindmap is een coherent geheel, maar toch lijken alle onderdelen inhoudelijk ver uit elkaar te liggen. Een relatiebreuk en een milieuramp zijn voor mij allebei verbonden aan vernietiging, maar wat hebben ze gemeen? Hebben ze überhaupt wel iets gemeen? Deze gedachtedwaling vond plaats tijdens een college metafysica. We bespraken de metafysische opvatting van causaliteit aan de hand van Causes and Conditions, geschreven door John Mackie. Aan de hand van een concreet voorbeeld over een woningbrand werkt Mackie zijn alternatieve zienswijze op causaliteit uit. Ineens gingen mijn alarmbellen af; woningbrand was een van mijn associaties met vernietiging. Zo kwam ik tot het volgende inzicht. Alle onderdelen in mijn mindmap hebben inderdaad iets met elkaar gemeen: causaliteit.

Na dit eureka-momentje besloot ik me te storten op de inhoud van Mackies tekst. Hij begint gelijk met een uitgesproken statement: de traditionele zienswijze van causaliteit klopt niet. Deze traditionele kijk is als volgt samen te vatten: de oorzaak is de noodzakelijke en voldoende conditie voor het gevolg. Mackie verwerpt dit idee met behulp van het volgende voorbeeld. Stel: een huis is in brand gevlogen door kortsluiting. Je zou zeggen: de kortsluiting is de oorzaak van de brand. In andere woorden, de kortsluiting is noodzakelijk en voldoende voor de brand. Maar klopt dat wel? De kortsluiting is niet noodzakelijk: een omgevallen kaars had net zo goed de brand kunnen veroorzaken. Ook is de kortsluiting niet voldoende: als het huis gemaakt was van onbrandbaar materiaal, dan had het niet in lichterlaaie gestaan. Kortom, de kortsluiting is noch noodzakelijk, noch voldoende, dus is het geen oorzaak. Maar wat kunnen we dan wel bestempelen als de oorzaak van de fik?

‘Misschien is een nieuwe blik op causaliteit wel één van de condities die de oorzaak vormt voor een wereld met meer empathie en vriendelijkheid.’

Volgens Mackie moeten we het idee van een oorzaak herdefiniëren, namelijk als een bundel van condities die samen een bepaald gevolg hebben. Stel dat feit ‘A’, ‘B’ en ‘niet C’, samen ‘X’ als gevolg hebben. ‘A’, ‘B’ en ‘niet C’ zijn dan condities die afzonderlijk niet noodzakelijk en niet voldoende zijn, maar samen wél noodzakelijk en voldoende zijn. Laten we zeggen dat feit ‘A’ de kortsluiting is. Deze conditie draagt zeker bij aan de brand, maar is niet het enige dat van belang is. We kunnen bijvoorbeeld zeggen dat het feit dat het huis van hout gemaakt is (conditie ‘B’), ook een rol speelt. Daarnaast is niet alleen de aanwezigheid, maar ook de afwezigheid van bepaalde condities bepalend voor het veroorzaken van de brand. Dat de brandweer niet op tijd aanwezig was (‘niet C’) heeft in dit geval ook bijgedragen aan het platbranden. Kortom, de kortsluiting, het hout en de afwezigheid van de brandweer zijn afzonderlijk niet noodzakelijk en voldoende voor de brand, maar samen wel. Om causaliteit goed te begrijpen, moeten we dus de set van alle – aanwezige of afwezige –  condities zoeken die bijdragen aan het feit dat het huis in de fik vloog. 

Mackies theorie zette me aan het denken. Zijn ideeën zijn gericht op metafysica, maar ik vroeg me af of je de structuur van zijn theorie ook in het dagelijks leven kan toepassen. Wat als we zijn overkoepelende idee (een oorzaak als een set van condities) gebruiken als uitgangspunt voor ons gedrag? Zou je bijvoorbeeld kunnen zeggen dat het gedrag dat je behoort uit te voeren (gevolg), kan worden bepaald door alle omstandigheden samen die daaraan ten grondslag liggen (de set van condities)? Mijn gedachtekronkel hierover ging als volgt: stel, je woont in een flat en ervaart enorm veel overlast van je bovenbuurvrouw. Elke avond staat ze in haar badkamer mee te krijsen met hartverscheurende love-songs, terwijl jouw oren hard verscheurd worden door haar gegil. Het is een drama. Na vergeefse pogingen om je buurvrouw erop aan te spreken, besluit je wraak te nemen. Dat wil zeggen: als ze ‘s ochtends vroeg moet werken, houd jij ‘s avonds tot diep in de nacht een luidruchtig huisfeestje. Als ze aan het douchen is, ga jij afwassen, zodat ze slechts onder een piesstraaltje staat. En wanneer het allerlaatste warme croissantje op de toonbank van de buurtsuper ligt, grijp jij hem snel weg, terwijl zij er eigenlijk al eerder stond. 

Als we een simpele analyse maken van de situatie, dan zouden we zeggen: de oorzaak is het gekrijs van de buurvrouw en het gevolg is de wraakacties. Maar wat als we de zaak iets genuanceerder bekijken? Stel dat je er bijvoorbeeld achter komt dat je bovenbuurvrouw  vorige week haar broer is verloren? En dat ze te horen heeft gekregen dat haar hondje moet worden ingeslapen? En dat, tot overmaat van ramp, haar baas heeft aangegeven dat ze na vijftien jaar werken in het bedrijf toch haar carrière ‘maar eens moet gaan heroverwegen’? Je zou een totaal ander plaatje krijgen van de situatie waarin je bovenbuurvrouw zich bevindt. In plaats van één oorzaak, hebben we nu een set van condities die sámen de oorzaak vormen. De vraag is: zou je je hetzelfde gedragen, nu je dit volledige beeld hebt? Zou je nog steeds dat warme croissantje afpakken nu je weet dat haar broer overleden is, haar hondje ook straks het loodje legt en ze binnenkort werkloos is?

Natuurlijk is het veranderen van gedrag meer dan het herzien van een situatie in termen van causaliteit. Gedrag hangt samen met sociologie, psychologie en nog vele andere vakgebieden die in de bovenstaande kwestie niet aan de orde zijn gekomen. Bovendien is het de vraag of je een metafysische theorie zodanig kan abstraheren dat je het voor dagelijks gebruik kan inzetten. Maar toch is het interessant om erover na te denken. Want misschien is een nieuwe blik op causaliteit wel één van de condities die de oorzaak vormt voor een wereld met meer empathie en vriendelijkheid. In andere woorden, misschien is dit nieuwe perspectief één van de dingen die we nodig hebben om in te zien dat de bovenbuurvrouw wel een warm croissantje verdient. Misschien. Want ja, uiteindelijk gaat er niets boven een warm croissantje.