Muisjes maken de man -of vrouw

Tekst door Suzanne Toussaint, beeld door Nine van der Louw

Toen ik zo’n 21 jaar geleden werd geboren, kreeg iedereen die op kraambezoek kwam een beschuitje met roze muisjes aangeboden. Drie jaar later, bij de geboorte van mijn broertje, mocht ik op de crèche juist blauwe muisjes uitdelen. Beschuit met muisjes hoort onlosmakelijk bij Nederlandse geboortes, maar waarom eigenlijk? Hoe is deze traditie ontstaan en waarom eten we blauwe muisjes bij de geboorte van een jongen en roze bij meisjes, en niet andersom?

Wie net een baby heeft gekregen kan, naast de enorme hoeveelheden aan luiers en spuugdoekjes, ook een boel beschuitrollen en pakken muisjes inslaan. Inmiddels een typisch Nederlands gebruik, maar eigenlijk een relatief nieuwe traditie. Beschuit met muisjes wordt pas sinds halverwege de negentiende eeuw geserveerd aan de kraamvisite. Daarvoor at men beschuit met een dikke laag suiker (lijkt me ook niet verkeerd). Later werden de beschuiten bestrooid met anijszaadjes, omgeven door een dik laagje suikerglazuur. Over de oorsprong van de naam ‘muisje’ zijn niet alle historici het eens. Sommigen zeggen dat de vorm van het in suiker gehulde anijszaadje, met zijn staartje, tot de naam heeft geleid. Anderen beweren dat muisjes zo genoemd zijn omdat de muis vruchtbaarheid vertegenwoordigt. Die beesten planten zich namelijk nog sneller voort dan Douwe Bob.

Niet krenterig

Muisjes werden in eerste instantie niet door heel Nederland gegeten, maar enkel in delen van Gelderland, Zuid-Holland en Noord-Brabant. Als je in Twente begon over beschuit met muisjes, hadden ze je waarschijnlijk heel vies aangekeken… Daar was het destijds traditie om krentenwegge (een soort krentenbrood) te eten bij de geboorte van een baby. Deze werd geschonken aan de kersverse ouders door buren, collega’s en familieleden wanneer ze op kraamvisite kwamen. Sommige ouders, vooral de rijkere, kregen daardoor enorm veel krentenwegges. Dit kon oplopen tot wel 26 broden, maar meestal waren het er zes tot acht. Dat zijn er alsnog heel erg veel. En die krentenwegges zijn niet klein. Een brood van 1,5 meter en 25 kilo wordt als een normaal formaat beschouwd. In 1922 kreeg W. Jung, na de geboorte van zijn dertiende kind, een krentenwegge van maar liefst 75 kilo. Het brood werd door een pony met wagen afgeleverd. Stel je voor dat je er daar ook nog eens 26 van krijgt….

Anijs: superfood van de middeleeuwen

Hoewel beschuit met muisjes lange tijd maar in enkele delen van ons land werd gegeten, was het gebruik van anijs na een geboorte al sinds de middeleeuwen een Nederlandse traditie. Anijs heeft namelijk een helende werking. Dat kan je goed gebruiken als je net bent bevallen. Kale anijszaadjes werden vanaf de zestiende eeuw aan kraamvrouwen gegeven omdat het ook zou helpen bij het opwekken van de moedermelk. Dit was essentieel, want de meeste melk van dieren is te zwaar voor een baby en havermelk kenden ze toen ook nog niet. 

In de zeventiende eeuw werden geplette anijszaadjes en kandeel – een drank gemaakt van anijs, eieren, suiker en kaneel – aan nieuwe moeders gegeven als versterking na de bevalling. Vanaf de achttiende eeuw werden de anijszaadjes ook bij het kraambezoek uitgedeeld. De kinderen kregen een paar versuikerde anijszaadjes en de volwassenen een anijslikeur. Wel jammer dat die laatste geen traditie is geworden…

Blauw voor… meisjes?

Pas in de twintigste eeuw werden de versuikerde anijszaadjes op beschuit gegeten, en kregen ze een kleur. Hadden de muisjes echter een aantal decennia eerder een kleurtje gekregen, dan waren waarschijnlijk roze muisjes aan jongetjes gegeven en blauwe aan de meisjes. De kleurverdeling rondom genderrollen was namelijk eeuwenlang andersom. In de katholieke wereld werd Jezus vaak afgebeeld in het rood of roze en Maria in het blauw. Rood en roze was daarmee het symbool van mannelijkheid en blauw hoorde bij vrouwen.

Waarom veranderde deze kleurverdeling? Dit heeft alles te maken met marketing en babykleding. In de eeuwen voor de twintigste eeuw werden alle baby’s in het wit gekleed zodat ouders de kleding elke keer dat er een baby geboren werd opnieuw konden gebruiken. Telkens nieuwe kleding kopen, kostte namelijk een vermogen. Kledingfabrikanten hadden op een gegeven moment door dat ze twee keer zoveel kleding konden verkopen als ze genderspecifieke kleding verkochten. In 1927 deden al zoveel warenhuizen aan genderspecifieke kleding dat Time Magazine een grafiek publiceerde met seksegeschikte kleuren voor meisjes en jongens: In Boston raadde het warenhuis Filene ouders aan om jongens in het roze te kleden. Dat deden Best & Co. in New York City, Halle’s in Cleveland en Marshall Field in Chicago ook.

De kleurverdeling veranderde uiteindelijk, maar deze omwenteling vond pas in de jaren 40 plaats. Blauw werd toen vaker geassocieerd met jongens omdat deze kleur gezien werd als de kleur van bescherming, een belangrijke taak die destijds alleen maar voor mannen weggelegd was. Echter leidde de kleurverdeling in de jaren 60 tot protest en eiste de vrouwenbevrijdingsbeweging uniseks babykleding, wat tot halverwege de jaren 80 in de mode bleef. Vanaf toen werd het mogelijk om het geslacht van je baby te weten te komen voor de geboorte en werd de kleurverdeling weer ingevoerd door fabrikanten.

Als je in Twente begon over beschuit met muisjes, hadden ze je waarschijnlijk heel vies aangekeken…

Iedereen aan de muisjes

Naast de kleurverdeling, zijn ook de muisjes door heel Nederland bekend geworden door slimme marketing. Het bedrijf De Ruijter, waar inmiddels bijna al onze muisjes vandaan komen, gaf in 1938 een groot blik oranje muisjes aan de koninklijke familie bij de geboorte van prinses Beatrix. Dit werd op bijna alle filmjournaals vertoond en sindsdien smeert heel Nederland een laag boter op een beschuitje, die we vervolgens met een berg muisjes bestrooien. Roze muisjes voor meisjes en enkel wit voor jongens. Blauwe muisjes werden pas in 1994 geïntroduceerd aangezien er toen pas een blauwe voedingskleurstof op de markt kwam die niet giftig was. 

Of je nu beschuit met blauwe of roze muisjes eet, het is een traditie die meer is dan alleen een lekker hapje. Het gebruik van anijszaadjes als symbool voor gezondheid en vruchtbaarheid gaat eeuwen terug, maar de kleurverdeling is veel later ontstaan en is puur een kwestie van cultuur en tijdgeest. Het had net zo goed andersom kunnen zijn. Dat de kleur blauw bij jongens hoort, komt enkel door marketing in de vorige eeuw. En aangezien we toch al muisjes aten, werden die dan ook (uiteindelijk) van een blauw kleurtje voorzien. Inmiddels zijn de blauwe muisjes bij de geboorte van een jongetje en de roze muisjes bij een meisje niet meer weg te denken bij het vieren van een nieuw leven in Nederland: een feestelijk beschuitje, een flinke laag boter, en (blauwe of roze) muisjes die alle kanten op vliegen en die je een half jaar later nog onder het tapijt tegenkomt.