Het creëren van mijn stilte

Tekst door Pleun Kraneveld

Toen ik twintig jaar oud was, maakten mijn rustige momenten plaats voor een constant intern geluid in mijn oren: tinnitus. Sinds ik die piep aantrof, was mijn stilte voorgoed verdwenen. Ik ging op zoek naar alles waar ik stilte in kon zien. Onverwachts vond ik wat ik zocht.

Als kind bracht ik veel van mijn zomers door in de bergen. Na elk schooljaar was het weer tijd om mijn bergwandelschoenen aan te trekken, en trokken mijn ouders mij de hoogte in. Na een jaar vol drukte waren mijn ouders naar één ding op zoek: stilte. De lange wandelingen en huttentochten vervulden dit verlangen. Omringd door de eindeloos lege uitzichten, vroeg mijn moeder, ‘Hoor je de stilte?’. Zwijgend keken we naar de uitgestrekte vlakten.

Die stilte zal me, sinds de piep zich voordoet, niet meer bereiken. Vanaf dat moment leef ik met de onophoudelijke aanwezigheid van een geruis in mijn oren. De korte momenten van rust worden nu gekleurd door het alsmaar voortlevende gezoem dat mij constant achtervolgt. In het begin probeerde ik het geluid te negeren, zoals ik probeer te doen bij een zoemende mug in mijn slaapkamer. In een stille bibliotheek had ik altijd mijn oortjes bij de hand en zorgde ik dat de stilte tussen twee nummers zo kort mogelijk was. In de avonden luisterde ik, wat ik ook deed, naar muziek, en zelfs tijdens het slapen hield ik de koptelefoon op. En wanneer het moment aanbrak waarop ik onvermijdelijk werd geconfronteerd met dat innerlijk geluid, stortte mijn wereld in. Elke ontmoeting met mijn tinnitus bevestigde dat ik mijn eigen stilte voorgoed was kwijtgeraakt. 

Het is een vreemde bezigheid om een absentie te zoeken. Of in ieder geval, het streven naar een leegte, iets dat onaantastbaar is. Steeds vaker vroeg ik mij af waar ik eigenlijk naar op zoek was. Het eenvoudige antwoord was stilte. Maar welke stilte zocht ik?

Ik was niet alleen in mijn zoektocht. In de zomer van 2005 gingcomponist Gordon Hempton op zoek naar stilte. Vanuit de drukke hoofdstad van Amerika bewooghij zich voort, uitgerust met een geluidsmeter. Hij eindigde in een nationale park in Washington, waar hij uiteindelijk the square inch of silence aantrof. Na omringd te zijn door een absolute stilte, reflecteerde de musicus:‘Silence is not the absence of something, but the presence of everything’. Stilte is een ervaring, aldus Gordon, een gevoel in de borst. Stilte kan ons onverwachts vinden, maar we kunnen het ook lange tijd kwijtraken. Stilte vormt de basis waarmee we verbonden zijn met de wereld.

Stilte is een ervaring, aldus Gordon, een gevoel in de borst.

Het horen van stilte is meer dan de absentie van geluid om ons heen. Stilte kan ervaren worden tijdens een vroege fietstocht naar werk, of in die dertig seconden dat je wacht bij de koffieautomaat. ‘Genuine silence is a mode of speaking – listening – in which one hearkens to the call of consciousness’, beschrijft de Duitse fenomenoloog Martin Heidegger. Hij verwijst hier naar zijn notie Dasein, wat letterlijk ‘aanwezigheid’ of ‘(bewust)zijn’ betekent. Deze staat impliceert een volledige verbintenis met de wereld, door de erkenning van de eindigheid van ons bestaan, onze Sein zum Tode. Deze confrontatie met onze eindigheid biedt inzicht in het authentieke leven, onze ware betekenis. In zijn boek Sein und Zeit stelt Heidegger dat stilte de manier is waarop Dasein zichzelf op een authentieke manier kan manifesteren. Stilte is het begin van Dasein, het pure bewustzijn. Echte stilte is een ervaring.

De aanwezigheid van geluid betekent dus niet noodzakelijkerwijs een tekort aan stilte. Heidegger verheldert zijn ideeën door twee vormen van stilte te onderscheiden: Betekenisvol Schweigen en Schweigen als Nichtwessen (Nietsheid). Heidegger beschrijft in een lezing van 1946 hoe we ons in de staat van Nichtwessen kunnen wegluisteren van de stilte. Dit wegluisteren doet zich voor wanneer we passief informatie absorberen, verzeild raken in een oppervlakkig gesprek, of spreken zonder stil te staan bij onze woorden. Wanneer een gesprek pauzeert of eindigt, en er een stilte valt, begeven we ons nog steeds in deze staat van Nichtwessen. Het is vanbinnen dus niet werkelijk stil. Heidegger stelt daarom dat ‘keeping silence authentically is possible only in true speech.’ De stilte spreekt, maar enkel voor wie bereid is te luisteren. 

Wat ik zocht in die huiveringwekkende momenten tussen twee nummers was mijn eigen stilte. Ik was bang mijn stilte nooit meer terug te krijgen, altijd te moeten leven met een constante aanwezigheid van drukte en onrust, die nooit zou eindigen. Iets verliezen wat altijd van mij was geweest, dat was mijn grootste angst. Toch heb ik geleerd mijn stilte weer eigen te maken. Ons bewustzijn (Dasein) vormt uiteindelijk de daadwerkelijke scheiding tussen stilte en geluid, aldus Heidegger. Tijdens de stille bibliotheeksessies en het thuiskomen na een luid feest, ervaar ik weer wat ik dacht dat ik voor altijd verloren was: een authentieke stilte. Stilte reikt mij aan als ervaring, zelfs wanneer er geluid om mij heen is. In plaats van mijn gebrek aan stilte op te vullen met muziek, gesprekken en achtergrondvideo’s, heb ik geleerd om met mijn tinnitus te leven. Het interne geluid is onderdeel van mij geworden, de basis waarvandaan ik de realiteit ervaar. 
Deze zomer heb ik gekampeerd in Normandië. Naast het genieten van verse vis, het aaien van koeien en ongemakkelijke smalltalk met de buren, was er niet veel te beleven. We besloten om in de namiddag een wandeling te maken. De lage mist en de scherpe wind beloofden een rustige route. Na een half uur was de camping uit zicht en bevonden we ons midden in uitgestrekte velden, met enkel een paar bomen en koeien in zicht. Een plotse terugblik schoot me te binnen, en ik dacht aan de vele geluidloze wegen die ik in mijn jeugd bewandeld heb. Ik liep rustig verder en nam het uitzicht in me op. De rijke stilte overviel me.