De gesloten luiken van Bologna

Tekst en beeld door Pleun Kraneveld

Op een gloeiende namiddag in Bologna schijnen de zonnestralen op de stoffige luiken van de panden in de binnenstad. Hoewel de zon een uitnodigend karakter heeft, blijven de groene luiken dicht. Met de komst van de hitte wordt het daglicht binnen gehouden en kiezen bewoners ervoor hun gordijnen en luiken te sluiten. Waarom zouden de huishoudens van deze stralende stad ervoor kiezen om zich op een gloedheldere namiddag van daglicht te onttrekken?

Met een temperatuur van 26 graden Celsius en een nog volle zon die over de daken schijnt, zijn het ideale omstandigheden voor een lange stadswandeling. Lopend door de levendige  steegjes van de binnenstad, glinsterend door de zonnestralen, neem ik de zweetdruppels op mijn voorhoofd voor lief. Gedreven door een nieuwsgierigheid voor de architectuur van de stad loop ik gestaag door, totdat de gesloten ramen van de stadspanden mijn aandacht trekken. 

In het hart van deze Italiaanse stad geven stokoude luiken sier aan de gevels en de zuilengangen. De origineel van hout gemaakte luiken spelen al sinds de oudheid een dominante rol in de Italiaanse architectuur. Het is een ontwerp met een oorspronkelijk voornamelijk praktische functie; Het biedt bescherming tegen hitte, felle zon en ongewenste dieren. Van oudsher werd deze raambekleding in het groen geschilderd. Hoewel de arsenicumgroene luiken later een iconisch kenmerk van de stad zijn geworden, benadrukken de bewoners dat er is nagedacht over de praktijk. De groene tint zou volgens hen namelijk ongedierte en insecten afschrikken. Of dit ook echt het geval is, blijft een mysterie. De groene traditie van de stokoude stadsluiken is echter trouw in stand gehouden en leeft nog steeds voort. Traditioneel of functioneel, de antieke raambekleding blijft de voornaamste wijze om daglicht binnenshuis te verduisteren. Ook wordt er zomers ruimschoots gebruikgemaakt van de traditionele Bolognese ‘portici’, een netwerk van overdekte wandelpaden die zich uitstrekken over de hele stad. Door de luiken en de Bolognese arcades heeft de stad zomers de ultieme middelen om zich van de blootstelling van de zon te ontdoen. 

Met de komst van de zomer en het stijgen van de temperaturen verandert de reputatie van de zon; in plaats van een uitnodiging om naar buiten te komen, zien de Italianen in de zonnestralen een verlangen om te ontsnappen en verkoeling te zoeken.

Blijven de luiken bij jou thuis overdag gesloten? Deze vraag stelde ik aan Matilde, een Italiaanse student aan de Universiteit van Bologna. Ze groeide op in het hartje van Florence en wist meteen waar ik naar refereerde. Haar ouderlijk huis is ook versierd met traditionele luiken en in de zomer wordt hier ook flink gebruik van gemaakt. ‘Ik ben zelf echt een zomermens, ook tijdens het studeren heb ik graag daglicht om mij heen,’ vertelt ze. ‘Maar voor mijn ouders is dit een ander verhaal.’ Matilde vertelt me hoe haar ouders iedere zomer de zon en de warmte als een uitdaging ervaren. ‘Voornamelijk mijn moeder kampt ‘s zomers met vermoeidheid en traagheid door de enorme hittegolven, die vaak al vroeg in de zomer beginnen. In contrast met het enthousiasme in de beginnende lente kiezen mijn ouders ervoor om ‘s zomers overdag het daglicht te vermijden.’ Zelf geeft ze toe de warmte ook weleens uitdagend te vinden.

‘De hitte maakt je moe en sloom, daardoor is het steeds moeilijker om aan je dagelijkse taken te voldoen. Het gaat niet om het vermijden van zon. Ik hou van de zon en het liefst ben ik zo veel mogelijk buiten. In de zomer wordt dit alleen steeds moeilijker, en buiten is het niet meer te doen in deze stad.’ 

Wanneer ik Matilde vraag wat haar associaties met de zon zijn, geeft ze toe een dubbelzijdig gevoel te hebben. Aan de ene kant verbindt ze de zon met ontspannen, gelukkig zijn, vrienden en gezelschap. Maar aan de andere kant heeft de zon ook een schaduwzijde. ‘Soms is de zon echt iets waar ik aan moet ontsnappen, vooral als er weer een wekenlange hittegolf is.’ 

Hoewel Matilde zichzelf een zomermens noemt, associeert ze de zon met gevoelens van moeheid, hitte en het verlangen naar verkoeling. Afhankelijk van de omstandigheden, haar studiedruk en dagelijkse bezigheden verandert haar behoefte om daglicht te zien. Op lange studiedagen, vlak voor het eind van het jaar, heeft ze die bijvoorbeeld niet. ‘Tijdens de tentamenweken zoek ik het liefst naar verkoeling, blijf ik binnen en zoek ik alleen in de namiddag het daglicht op.; Hoewel Matilde in de zomervakantie weken achter elkaar in de zon kan liggen, weet ze één ding zeker: de steeds heter wordende zomers in de drukke binnenstad zijn voor elke bewoner een uitdaging. ‘Naast het ongemak dat de hitte met zich meebrengt, hebben de steeds hetere zomers ook een gevaarlijk aspect. Het wordt je ‘s zomers echt aangeraden om binnen te blijven.’ Wanneer ze geen verkoeling kan vinden, beperkt Matilde haar activiteiten tot de vier muren van haar kamer, tenzij ze elders binnen kan zijn. Toch is Bologna niet de meest onaangename stad om zomers te verblijven, vertelt Matilde. ‘Bologna is door haar stadsarchitectuur een redelijk zonsvriendelijke stad; de Bolognese portici beschermen tegen de zon en geven inwoners de kans om ook buitenshuis de zon te vermijden.’

De luiken houden de huizen overdag koel, door het daglicht af te schermen en te zorgen dat er toch frisse lucht in de woonkamer komt. Zo zijn de bewoners overdag beschermd tegen de intense hitte die de zon met zich mee kan brengen, en kunnen ze in de namiddag van de laatste zonnestralen genieten. Een volle dag met open ramen in de woonkamer is in de zomer geen optie, volgens Matilde. ‘Wanneer de zomer begint, is het ’s ochtends vaak al te heet om zonlicht in het huis te hebben. Mijn ouders sluiten de luiken daarom al vroeg.’ Met de komst van de zomer en het stijgen van de temperaturen verandert de reputatie van de zon. In plaats van een uitnodiging om naar buiten te komen, zien de Italianen in de zonnestralen een verlangen om te ontsnappen en verkoeling te zoeken. 

Matilde noemt de Italiaanse zomermentaliteit lamentoso. Dit woord is een beschrijving van de gemoedstoestand van het klagen of zeuren die veel Italianen ervaren tijdens het hete zomerseizoen. De hitte kan je sloom, chagrijnig en prikkelbaar maken en dit zomerse ongemak door de drukkende warmte en gebrek aan verkoeling kan voor een geïrriteerde stemming zorgen. ‘Het zomerse klagen hoort bij de Italiaanse cultuur, het is een manier voor ons om ons ongemak te uiten.’

Hoewel de Italianen zonlicht als geen ander waarderen, kan de zomerzon dus niet met open armen ontvangen worden. De stadsluiken demonstreren die dubbele relatie met de zon en dienen als bescherming tegen de verstikkende warmte en de stekende zomerstralen, maar zorgen toch dat de zon op gewenste momenten de woonkamers kan binnentreden. In Bologna, een stad die historisch beïnvloed is door het warme zonlicht, wordt de balans tussen liefde voor licht en verlangen naar verkoeling helder. 

Als ik het Nederlandse weergedrag met Matilde bespreek, die weleens een tripje naar Amsterdam heeft gemaakt, herkent ze mijn omschrijving van de Nederlandse mentaliteit. ‘Je ziet dat de stad zo is ontworpen om buitenactiviteiten en buitenzijn mogelijk te maken.’ Matilde benoemt de brede straten, de fietscultuur en het vele groen in de stad. Wanneer ik haar vraag of ze ooit zou overwegen om in Nederland te wonen, werpt ze me een aarzelende blik toe. Toch antwoordt ze sneller dan ik had voorzien: ‘Vorige zomer was het in Amsterdam behoorlijk regenachtig. Ik kon niet anders dan een vleugje medelijden voelen voor de inwoners van zo’n grijze stad.’