De strijd om het podium

Tekst /// Dominique Seelen Beeld /// Jolan Lammertink

Elk jaar staat André Rieu met zijn Johann Strauss-orkest op het Vrijthof in Maastricht. Uitvoerige kostuums, dansers en danseressen; het is een heel festijn. Ondanks dit extraverte spektakel, vind ik het altijd bijzonder om te ervaren dat de reactie van het publiek juist heel intiem is. Familieleden en vrienden staan naast elkaar, houden elkaars hand vast en… ze huilen. Deze ervaring probeer ik te rijmen met een artikel dat op 12 april in Het Financieele Dagblad stond, waarin werd beweerd dat de dreiging van AI-muziek voor ‘echte’ musici steeds groter wordt. Als musicus vraag ik me af of we ons zorgen moeten maken om de strijd tussen AI en ‘echte musici’. Want kan AI componeren op de manier van een componist van vlees en bloed, en muziek uitvoeren zoals een musicus dat kan? Aan de hand van Immanuel Kants theorie over muziek, beschreven in zijn Kritiek van het Oordeelsvermogen, schets ik een beeld van de strijd tussen AI en de musicus van vlees en bloed. 

Emoties en esthetiek
Als violiste weet ik dat een componist een hele verbeeldingswereld vertaalt in een muziekstuk en dat musici bij de uitvoering van dit stuk hun ziel en zaligheid erin leggen om het publiek te ontroeren. Tijdens een optreden draait het erom het publiek mee te nemen in deze verbeeldingswereld en ze te laten lachen van geluk en huilen van verdriet. Een gemiddelde filosofiestudent heeft echter geen muziek nodig om te huilen: sla één van de drie kritieken van Kant open en de tranen van hulpeloosheid biggelen vanzelf over je wangen. Hoewel Kant, naar mijn mening, door zijn abstracte en vage ideeën studenten tot wanhoop drijft, heeft hij een interessante theorie over emoties en muziek, die we als uitgangspunt kunnen gebruiken om de dreiging van AI te onderzoeken.

Kant stelt in zijn derde kritiek dat er twee soorten emoties zijn: passies en affecten. Passies zijn emoties die gepaard gaan met een bepaald doel waarnaar je verlangt. Het is een gevoel dat zich ontwikkelt gedurende de tijd en waarbij de rede een rol speelt, zoals het verlangen iemand te wreken. Affecten zijn ook emoties, maar ze zijn veel sneller. Het is het onmiddellijke gevoel verbonden aan genot of pijn in een bepaalde situatie, zonder dat je dit gevoel eerst kan rationaliseren. 

In muziek ervaren wij deze onmiddellijke gevoelens omdat een muziekstuk een bepaald thema heeft dat deze gevoelens oproept. Dit thema komt voort uit het esthetische idee van de componist. Het esthetische idee is een samenhangend geheel van allemaal (abstracte) ideeën die samen een wereld van verbeelding creëren. Wanneer een muziekstuk bijvoorbeeld nocturne (nachtstuk) heet, dan is het esthetische idee gekoppeld aan het thema nacht en de onmiddellijke emotie die we ervaren is rust. Het esthetische idee van een nacht is echter zo vol van verschillende betekenissen (nacht houdt bijvoorbeeld ook in: ontspanning, verlangen, enzovoort), dat het onmogelijk is dit in één woord te kunnen omschrijven.

Ruimte voor interpretatie
Het feit dat een esthetisch idee zo complex is en zoveel betekenissen in zich heeft, verklaart waarom muziekstukken op oneindig veel verschillende manieren uitgevoerd kunnen worden. Musici kunnen het er over eens zijn dat een nocturne rustig moet zijn, maar wat houdt dit precies in, is het rust na onrust? Verwijst deze rust naar verlangen of juist naar ontspanning? Een esthetisch idee is dus een soort oneindige bron van betekenissen, die je steeds weer anders kan interpreteren en communiceren. 

Maar niet alleen de musicus, ook het publiek interpreteert de muziek op eigen wijze, zo beargumenteert Kant. Wanneer een pianist zijn nocturne heeft uitgevoerd, dan hebben we niet alleen het muziekstuk an sich gehoord, maar ook specifiek de interpretatie van het stuk van deze musicus. Vervolgens kan het publiek deze interpretatie ook zelf weer interpreteren. 

Het feit dat een esthetisch idee zo complex is en zoveel betekenissen in zich heeft, verklaart waarom muziekstukken op oneindig veel verschillende manieren uitgevoerd kunnen worden

Als uitvoerend musicus ervaar ik dat mijn interpretatie (en die van elke musicus) erg bepalend is voor de reactie van het publiek. Wanneer een musicus met zijn eigen interpretatie een wereld creëert waarin hij het publiek meeneemt, dan raken mensen op díe manier geëmotioneerd door díe specifieke wereld die de musicus heeft gevormd door zíjn interpretatie van het stuk.  

Formele vorm
Het uiten van het esthetische idee en daarmee het oproepen van bepaalde emoties is volgens Kant mogelijk door de formele vorm van een muziekstuk. Met de formele vorm wordt bedoeld hoe snel een stuk gespeeld moet worden, in welke toonsoort het staat, enzovoort. Omdat de componist zijn esthetische idee wil communiceren via de vorm, kiest hij voor een stuk over een ernstig verlangen, bijvoorbeeld de sfeer- en tempo-aanduiding: Grave expressivo. Ook bepaalde patronen en de volgorde van hoge en lage noten dragen bij aan het ontstaan van bepaalde gevoelens bij het publiek.  

Game on
We kunnen concluderen dat de luisteraar dus een onmiddellijke emotionele ervaring heeft, die het gevolg is van het thema van een bepaald muziekstuk. Dit thema is gebaseerd op een esthetisch idee, bestaande uit een geheel van ideeën met betekenissen. De wereld die gevormd wordt uit al deze betekenisvolle ideeën is voor de componist de basis voor zijn compositie. Het creëren van zo’n basis is voor AI nu nog problematisch: hoe kan een AI-model een wereld vol ideeën vormen? Is het creëren van verbeeldingen niet een vermogen van de mens dat niet te vatten is in een patroon of wiskundig stelsel van enen en nullen? Juist zaken als fantasie en verbeelding zijn de eigenschappen van een mens die (nu nog) onvatbaar zijn voor een AI-model. Hierin heeft de mens dus (tijdelijk) een voorsprong op AI. Tussenstand: 1-0 voor de musici. 

Is het creëren van verbeeldingen niet een vermogen van de mens dat niet te vatten is in een patroon of wiskundig stelsel van enen en nullen? 

Ook zagen we in de theorie van Kant dat de vorm die de componist kiest bepalend is voor het uitdrukken van het esthetische idee. Patronen, noten en tempi worden op allerlei manieren gecombineerd om tot het ontstaan van de gewenste emotie te komen. Hier verschijnt het oneindige brein van het AI-model op het toneel. Deze ongelimiteerde database stelt een AI-model in staat om door middel van zijn kennis over bestaande liedjes en teksten nieuwe zinnen of combinaties te vormen die de mens nog niet heeft bedacht. Vraag aan een AI music generator om ‘een vrolijk, dansend musicalnummer’ en het model antwoordt: ‘U roept wij schrijven!’ Tussenstand: 1-1.

De uitvoering van dit model is echter altijd gebaseerd op de klanken en interpretaties van bestaande stemmen en artiesten. Eerder dit jaar was bijvoorbeeld de stem van Harry Styles te horen in een nummer dat hij nooit had gezongen. Dus hoe vernieuwend de compositie ook mag zijn, de uitvoering is altijd gebaseerd op een bestaand klankbeeld van een musicus. Zelf maakt het model zich geen voorstelling van hoe de compositie moet klinken. Het klankbeeld van de musicus is gebaseerd op zijn interpretatie van het esthetische idee van de compositie. Het vormen en uitvoeren van deze interpretatie gaat weer gepaard met creativiteit, maar ook met een bepaalde mate van imperfectie – een mens voert een muziekstuk immers door de zenuwen nooit helemaal uit zoals hij wil. AI-modellen ervaren geen zenuwen en denken niet na over hoe ze die ene noot gaan aanstrijken. Hun uitvoeringen zullen niet authentiek zijn, zoals die van een musicus dat wel zijn. Eindstand: 2-1 voor de musici.

Als musicus ben ik wellicht bevooroordeeld om als scheidsrechter te functioneren in deze strijd. Toch ben ik ervan overtuigd dat AI-modellen zowel de componist als de musicus niet kunnen vervangen. De verbeeldingswereld zoals een componist die heeft en het klankbeeld zoals een musicus dat vormt, zijn voor een AI-model slechts een bron van data die hij kan mixen tot nieuwe combinaties. Het creëren van een eigen verbeeldingswereld of een eigen perspectief op een stuk, is voor hem (nog) onmogelijk. Bovendien hebben musici een persoonlijke kijk op een compositie die door de jaren heen weer verandert en ervaren ze in the heat of the moment zenuwen die de oorzaak zijn van die ene valse noot. Achter deze veranderlijke interpretaties en imperfecties van een menselijk optreden schuilen echter geen patronen: AI kan ze noch bevatten, noch reproduceren. Juist deze creativiteit en imperfectie zijn de krachten van musici van vlees en bloed: hun secret weapon in de strijd om het podium.