In de vroege ochtend van 20 augustus 2025 wordt de zeventienjarige Lisa gewelddadig vermoord. Na een avond stappen op het Leidseplein duwt de Nigeriaanse ‘Chris Jude’ het jonge meisje onderweg naar huis van haar fiets de sloot in. Om 04.07 belt ze in paniek naar het alarmnummer. Wanneer de ambulancemedewerkers nog geen tien minuten later aankomen op de Holterbergerweg, treffen ze haar levenloze lichaam aan langs het fietspad. De dood van Lisa zet de samenleving in beweging. Ambtenaren gaan met elkaar om tafel en de campagne ‘Wij eisen de nacht op’ trekt met stickers, posters en demonstraties landelijk de aandacht. Maar van wie was de nacht om te beginnen?
Volgens de Griekse en Romeinse mythologie behoort de nacht tot de oergodin Nyx. Deze dochter van Chaos staat erom bekend dat zij niet alleen door mensen, maar ook door goden gevreesd en geëerd wordt. Gehuld in een zwarte sluier vol sterren paradeert de godin op haar strijdwagen door het donker. Vergelijkbaar wordt de Noorse personificatie van de nacht, de reuzin Nótt, in het zwart afgebeeld met een paard en valt de Egyptische godin Nut te herkennen aan haar donkere verschijning die de sterrenhemel lijkt te behelzen. Ook in het hindoeïsme is de god van de nacht, Ratri, een vrouw, net zoals Hine-nui-te-pō in het geloof van de Māori en de Etruskische Artume.
Dat het merendeel van de nachtelijke goden in polytheïstische religies vrouw is, benadrukt, net als de campagne ‘Wij eisen de nacht op’, dat iedere vrouw het recht heeft om veilig de nacht door te gaan. Dit beantwoordt de vraag van wie de nacht is, echter nog niet. Schrijver, dichter, journalist en amateur glimworm-onderzoeker Marjolijn van Heemstra introduceert naast de binaire genders een derde kanshebber: de natuur. In haar roman Nachtgids, die vorig jaar november is verschenen bij Das Mag, opent zij de discussie opnieuw met het verhaal van verandercoach Mellie. De protagonist start in het boek een beweging voor het behoud van de nachtelijke duisternis. Om de vele organismen die afhankelijk zijn van het donker onder de aandacht te brengen, organiseert ze nachtwandelingen door het stadsbos, geeft lezingen, protesteert tegen artificieel licht en bouwt een glimwormenreservaat op. Alles gaat goed. Het initiatief krijgt zelfs een subsidie van zestigduizend euro toegewezen. Maar dan stuit Mellie tijdens een van haar wandelingen over de verduisterde paden van het bos op een bewusteloze vrouw. Hoewel de liefhebber van de nacht het niet toe wil geven, kan ze het niet helpen zich af te vragen of het donker de schuldige van het ongeluk kan zijn geweest.
Zo was ook het pad waar Lisa over fietste niet goed verlicht. Binnen twee jaar kreeg de gemeente Amsterdam over deze route meer dan honderd meldingen van kapotte straatverlichting, schrijft onderzoeksjournalist Esther Chavannes voor Pointer van de KRO-NCRV. Hierdoor kan je niemand aan zien komen, en dat zorgt volgens haar voor onveilige situaties. Na de dood van Lisa hebben meerdere grote gemeenten langs fietspaden bosjes weggehaald en meer lantaarnpalen geplaatst. Op de Holterbergerweg is de verlichting eveneens feller gezet en zijn uitgestelde reparaties uitgevoerd.
Maar, hoewel er verwacht wordt dat vrouwen zich veiliger zullen voelen bij de invoering van deze maatregelen, verstoort, zoals Van Heemstra benoemt in haar roman, de toename aan kunstlicht de natuur sterk. De afwisseling van dag en nacht is voor een groot aantal organismen van levensbelang, stelt de campagne ‘Nacht van de nacht’ op hun website. Het bepaalt voor vele dieren, waaronder de mens, het ritme voor activiteiten als eten en slapen. Bovendien zorgt de alternatie tussen licht en donker ervoor dat planten kunnen groeien. De overdaad aan kunstlicht heeft als gevolg dat het broedseizoen van kikkers wordt verstoord, vogels gedesoriënteerd raken, insecten zoals nachtvlinders uitsterven, bomen minder voorbereid zijn op de winter en zelfs de vrouwelijke cyclus ontregeld wordt.
‘Wij hadden geen verlichting in een donker park waar vleermuizen leven. Na gesprekken met vrouwen die na een avonddienst door dat park moeten lopen, zijn we nu toch voor lantaarnpalen gegaan,’ zegt Rotterdamse stadsmarinier Wieke van de Haterd in een gesprek met de NOS over de maatregelen na de dood van Lisa. Dat de natuur in dit geval duidelijk wordt ingeperkt – de vleermuis is immers een beschermde diersoort en heeft het donker hard nodig – roept net zoals de synopsis van Nachtgids de vraag op wie er meer recht heeft op de nacht: de vrouw of de natuur?
Enerzijds is de nacht al sinds de vroegste mythen van de vrouw, anderzijds verstoort het artificiële licht dat hen veilig zou moeten houden vele organismen, tot uitsterven aan toe. Er valt geen rechtlijnig antwoord te geven; beide partijen verdienen het om ’s nachts veilig te zijn. En dat zou ook kunnen, ware het niet dat vrouwen structureel te kampen hebben met geweld. Uit een onderzoek van EIGE (European Institute for Social Gender Equality), FRA (European Union Agency for Fundamental Rights) en Eurostat uit 2024 blijkt dat één op de drie vrouwen in Nederland tussen de 18 en 74 jaar fysiek en/of seksueel geweld heeft meegemaakt. Het plaatsen van lantaarnpalen is slechts een pleister op een zere wonde; het probleem moet veel groter worden aangepakt.
In de tussentijd dient er nagedacht te worden over een vredige samenleving tussen vrouw en natuur. Een stap in de goede richting zijn ‘slimme’ lantaarnpalen die werken op bewegingssensoren of rood licht uitstralen. De gemeente Amsterdam voert bijvoorbeeld in het voorjaar van 2026 een proef uit met een nieuw ontwerp. Deze lantaarnpaal moet ervoor zorgen dat straten veiliger worden én lichtvervuiling wordt teruggeschaald. Licht kan namelijk ook voor gevaarlijke situaties zorgen, schrijft Van Heemstra voor De Correspondent. Kunstlicht maakt het contrast tussen licht en donker groter en een fietser kan daardoor minder goed zien wat er in zijn nabije omgeving gebeurt. De nieuwe lantaarnpalen verspreiden het licht breder waardoor fietsers niet alleen meer kunnen zien, maar er ook minder kunstlicht geplaatst hoeft te worden. ‘Je kunt nooit meer normaal naar een lantaarnpaal kijken als je eenmaal in het konijnenhol van de duisternis rolt – en ik ben er diep in afgedaald,’ aldus Van Heemstra.
Tekst Isa Kistemaker, beeld W.A. Bouguereau
Babel Magazine 