Kan je huilen in de ruimte?

Tekst door Rinke van der Veen, beeld door Alicia Koch

Na twee keer in de ruimte te zijn geweest, loopt André Kuipers alweer even op aarde rond. Welke stappen heeft hij moeten nemen om in de ruimte te komen en wat is zijn blik op de toekomst van de ruimtevaart? Een gesprek met André Kuipers over zijn pad voor, tijdens en na zijn tijd in de ruimte.

Ruimte voor diversiteit

De mogelijkheid om naar de ruimte te gaan is maar voor weinig mensen weggelegd, maar net zoals bij vele andere banen, moet je solliciteren om de ruimte in te gaan. Eens in de zoveel tijd organiseren nationale ruimtevaartagentschappen selecties om nieuwe astronauten te werven. Zo startte ook André Kuipers’ loopbaan bij de European Space Agency (ESA): met een sollicitatiebrief. Wat was zijn motivatie om hiervoor te solliciteren?

‘Ik wilde astronaut worden sinds ik twaalf was. Maar ruimtevaart voor mensen bestond nog helemaal niet in Nederland of Europa. Het was iets voor Amerikaanse testpiloten of voor mensen ergens achter het IJzeren Gordijn. Op mijn negentiende had ik een schildkliertumor, ik droeg een bril, ik werd snel wagenziek. Ik dacht: ik voldoe absoluut niet aan het ideaalbeeld van een astronaut, want astronauten zijn een soort supermensen. Maar op een gegeven moment zag ik astronauten met een bril, zoals John Young. En ook Wubbo Ockels, een Nederlandse wetenschapper die werd gekozen als astronaut, wekte mijn interesse. Het beeld van de astronaut veranderde en ik dacht dat ik het toen toch maar moest proberen.’

André liet zich weliswaar inspireren door astronauten als Young en Ockels, maar herkenning binnen de ruimtevaart is lang niet voor iedereen weggelegd. De ruimtevaart is geen branche die diversiteit hoog in het vaandel heeft staan. Zo is het grootste deel van alle astronauten Amerikaans, man en wit. Bij NASA konden vrouwen pas vanaf 1983 solliciteren om astronaut te worden en van de ongeveer zeshonderd mensen die in de ruimte zijn geweest, zijn er slechts 4 vrouwen van kleur. Niet alleen binnen de ruimtevaart was er weinig belang voor diversiteit, want ook in de fictieve realiteit van sciencefictionfilms en -series zijn acteurs en actrices vaak maar weinig divers. Het ​gebrek aan vertegenwoordiging is dus in veel bredere zin terug te vinden in het denken en doen dat gerelateerd is aan de ruimte. Het belang van diversiteit binnen de ruimtevaart komt tegenwoordig overigens steeds vaker aan bod. Zo werd voor de meest recente astronautenselectie bij de Europese Ruimtevaartorganisatie (ESA) in 2022 specifiek gezocht naar meer diversiteit. Het bereiken van een evenwichtige verdeling tussen mannen en vrouwen bleek echter nog lastig, omdat er veel minder vrouwen dan mannen hadden gesolliciteerd, respectievelijk 5.357 tegenover 17.126. Een primeur was dat ESA voor het eerst in de geschiedenis met de Britse John McFall een astronaut met een fysieke beperking had geselecteerd in 2022. Maar of deze stappen uiteindelijk de oplossing bieden voor de structurele verschillen binnen de ruimtevaart, valt nog te bezien.

De basisstof van sterrenstof

Eenmaal geselecteerd voor de functie van astronaut, betekent dit nog niet dat je direct een ticket naar de ruimte in handen hebt. De training voor een ruimtevlucht neemt namelijk jaren in beslag. Hoe zag het leven van André Kuipers eruit nadat hij werd aangenomen bij ESA?

‘Je moet van alles leren en examens doen over hoe een radio, de navigatie en de luchtzuivering werken. Ik ging naar de ruimte met een Russisch ruimteschip, dus ik moest alles in het Russisch leren en dan ook nog vaak de technische afkortingen. Ik was toen al in de 40, dan valt een taal erbij leren niet mee, maar uiteindelijk lukte het me wel. Uiteindelijk heb ik 80% van wat ik moest leren nooit gebruikt. Een groot deel van de training gaat over het oplossen van problemen en noodsituaties, die gelukkig zelden voorkomen.’

Russisch leren is van groot belang voor astronauten die naar het Internationale Ruimtestation (ISS) gaan om hun werk te doen. Binnen het ISS werken namelijk veel verschillende landen samen: de Verenigde Staten, Europa, Rusland en Japan. Ruimtevaart is een internationale en kostbare activiteit, en samen kun je meer bereiken. In een interview met de NOS in 2018 opperde André Kuipers dan ook dat de internationale betrokkenheid van het ISS kandidaat zou kunnen zijn voor de Nobelprijs voor de Vrede. Maar na de Russische inval in Oekraïne liep ook in de ruimte de spanning op, waarmee het voortbestaan van het ISS in gevaar kwam. Ondanks de huidige geopolitieke spanningen wordt er vooralsnog samengewerkt in het ISS, maar de vraag blijft of meningsverschillen op aarde kunnen worden gescheiden van wat er in de ruimte gebeurt. 

Huilen in de ruimte

Eenmaal in de ruimte ligt er een grote verantwoordelijkheid op de schouders van de astronaut. Die moet daar zowel wetenschappelijk onderzoek doen, onderhoud en reparaties uitvoeren en schoonmaken wanneer dit nodig is. En dat allemaal op 400 kilometer boven de aarde. Het lijkt mij dat er zowel fysiek als mentaal een grote druk op astronauten kan komen te staan. Laat dit nog genoeg tijd voor emoties in de ruimte?

‘Emotie is er wel degelijk. Astronauten zijn bijvoorbeeld bang om grote fouten te maken. Er kunnen vervelende situaties ontstaan, zoals irritaties en ruzies tussen astronauten, of als er iemand overlijdt. De moeder van een van mijn Italiaanse collega’s overleed, terwijl hij in de ruimte was. Je kan dan niet zomaar terug. Ik heb ook gehuild in de ruimte, maar dan vooral van het lachen. Op vrijdagavond hadden we een filmavond met vooral lachfilms. De tranen rollen dan niet langs je wangen, maar blijven rondom je ogen hangen. Op gegeven moment vormen de tranen een bubbel en dat prikt.’

De tranen rollen dan niet langs je wangen, maar blijven rondom je ogen hangen

Een bekend fenomeen bij astronauten dat gepaard gaat met sterke emoties, is het zogenoemde ‘overview-effect’. Dit begrip heeft betrekking op de verandering in staat van zijn, wanneer astronauten de aarde vanuit de ruimte zien: een prachtige, maar ook hele kwetsbare bol in het zwarte niets. De fragiliteit van het bestaan van de mens wordt daarmee blootgelegd. Dit was ook voor André Kuipers een reden om zich bij terugkomst uit de ruimte te willen inzetten voor een sterker bewustzijn van de impact die wij hebben op de gezondheid van onze planeet. Hoe gaan we als mensheid om met ruimtevaart als we het hebben over de toekomst van de aarde?  

Ruimte voor de toekomst

Er lijkt niet één pad te zijn voor de toekomst van de ruimtevaart. Commerciële ruimtevaart, zoals SpaceX van Elon Musk en Blue Origin van Jeff Bezos, spelen een steeds grotere rol, die alleen maar zal toenemen als er geld te verdienen valt in deze sector. Hiertegenover wordt er ook steeds meer duidelijk over de klimaatimpact van ruimtevaart, waardoor er steeds kritischer wordt gekeken welke doeleinden gerechtvaardigd blijven om de ruimte in te gaan. Onderzoek laat zien dat er veel uitstoot van broeikasgassen schuilgaat in de ruimtevaart. Een raketlancering van SpaceX, waarmee toeristen even in de ruimte konden zijn, gebruikte bijvoorbeeld net zoveel brandstof als honderd auto’s in een jaar. Ook zijn er zorgen over de hoeveelheid satellieten die de komende jaren de ruimte in worden gelanceerd. Tot nu toe zijn dat er ongeveer 16.000, maar dit  kan de komende jaren oplopen tot enkele honderdduizenden. Bovendien werken duizenden van die gelanceerde satellieten niet meer en zwerven momenteel doelloos rond als ruimteafval. In hoeverre maakt André Kuipers zich zorgen over de hoeveelheid ruimteafval?

‘We hebben heel veel nuttige satellieten die iedereen elke dag gebruikt. Zo wordt bij navigatie, het weerbericht, communicatie tijdens een oorlogsramp, en voor kennis van het gat in de ozonlaag en smeltende ijskappen, allemaal gebruikgemaakt van ruimtevaart. Veel mensen realiseren zich niet hoe essentieel de ruimtevaart voor hun bestaan is. Maar er zijn ook heel veel kapotte satellieten, oude rakettrappen en spullen die ontploft zijn in de ruimte. Dat begint een probleem te worden. Door de toename van het aantal minisatellieten, zoals Starlink, neemt het gevaar op botsingen toe. Het brengt mijn collega’s in het ISS in gevaar. Ook wordt er tegenwoordig afval gelanceerd naar de ruimte en dat vind ik een eng idee, want raketten ontploffen af en toe. Er wordt weleens gesproken over het wegsturen van kernafval, maar als zo’n raketlancering mislukt en neerstort, heb je een heel groot probleem. Direct ons afval naar de ruimte brengen lijkt mij geen goed idee, we moeten eerst het afval daar maar eens opruimen. Daarnaast moet er ook meer regelgeving en verantwoordelijkheid komen. Als je iets in de ruimte brengt, ben je ook verantwoordelijk om het weer terug te halen. Dit kan door bijvoorbeeld de onderdelen te laten verbranden in de atmosfeer, of wegsturen naar een graveyard orbit.’

Hoewel het nog onduidelijk is hoeveel schade ruimtevaart precies aanricht, lijkt dit nog maar het topje van de ijsberg. André Kuipers erkent de zorgen over de toenemende drukte in de ruimte en is waakzaam over zijn klimaatimpact. Maar volgens hem zijn de oplossingen hiervoor te vinden in verdere ontwikkelingen van de techniek. ’Ruimtevaart gaat gewoon door en aan techniek zit geen einde.’ 

Denkend aan de toekomst van de ruimtevaart is er naast uitstoot nog een andere kwestie waar veel over wordt gespeculeerd. Er zijn namelijk verscheidene projecten en onderzoeken in ontwikkeling op het gebied van de exploitatie van planeten en materialen in de ruimte. Zowel ESA als NASA hebben een toegewijde pagina op hun websites die de mogelijkheden hiervan laat zien. Ook heeft een  onderzoek van het ISS aangetoond dat het met microben mogelijk is om grondstoffen uit planetoïden te halen. Maar wie bepaalt hoe we omgaan met de planetaire omgeving?

‘Van wie is de maan? Er staan zes Amerikaanse vlaggetjes op, maar dat betekent niet dat ze van Amerika is. Hetzelfde geldt een beetje voor de open zee. De oceaan is van iedereen. Wat je eruithaalt is voor jou, maar je mag het niet claimen. Er is een Maanverdrag, waarin in 1967 is afgesproken dat de ruimte boven de 100 kilometer van iedereen is. Ik hoop dat iedereen zich daaraan gaat houden. Als je straks mijnbouw krijgt op de maan, omdat daar iets heel belangrijks wordt gevonden, zoals zeldzame metalen of helium 3 voor kernfusiereactoren, wil je absoluut geen oorlog op de maan. Maar de maan is nu nog van niemand.’

Van wie is de maan? Er staan zes Amerikaanse vlaggetjes op de maan, maar dat betekent niet dat ze van Amerika is

Er lijkt nog veel onduidelijk over hoe de toekomst van de ruimtevaart zich zal ontvouwen, maar volgens André Kuipers zijn er serieuze vraagstukken waarover veel wordt nagedacht. Tot nu toe blijft ruimteverkenning afhankelijk van het uitputten van de elementen van onze huidige planeet. De vraag is of we de planeten om ons heen op dezelfde manier zullen behandelen. Is er een toekomstbeeld waarin de ruimtevaart een manier vindt waarop exploitatie niet meer nodig zal zijn, of blijft dat iets waar we alleen maar van kunnen dromen?

Onder leiding van André Kuipers worden volgend jaar ruim honderd internationale astronauten in Nederland ontvangen voor het ASE (Association of Space Explorers)-congres. Dit is de directe aanleiding voor het NL MOONSHOTS ’24-programma, waarbij studenten de kans krijgen om hun eigen idee te ontwikkelen, gerelateerd aan de ruimte. Met dank aan NL MOONSHOTS ´24 was het voor ons mogelijk om André Kuipers te interviewen. Heb jij een uniek idee dat hierbij past, check dan de website van het NL MOONSHOTS ´24-programma en meld je aan. https://moonshots24.nl/