Het mysterie van Egyptisch blauw

Tekst door Dominique Seelen, beeld door Alicia Koch

De wonderen zijn de wereld nog niet uit. Zo bleek ook in 2010. Archeologen deden toen een bijzondere ontdekking in de Sant-Pere kerk, gelegen in het Spaanse dorp Figueres.Op het altaarstuk van de twaalfde-eeuwse kerk werden sporen van Egyptisch blauw aangetroffen. Eigenlijk is dit onmogelijk, aangezien het recept van deze kleur na de val van het Romeinse Rijk verloren is gegaan. Dit raadsel is echter nog maar het begin van alle mysteries die deze bijzondere kleur blauw omhullen…

We gaan terug naar Egypte, rond 3100 voor Christus. In deze periode, genaamd de Vroege Bronstijd, werd Egyptisch blauw voor het eerst geproduceerd. Dit tijdperk was cruciaal voor de ontwikkeling van de Egyptische beschaving. Zo werd de splitsing tussen het noorden en zuiden van Egypte opgeheven, en werd er een centrale overheid in functie gebracht. Het hiërogliefenschrift ontwikkelde zich en nieuwe landbouw- en aardewerktechnieken vonden het licht. Geen wonder dat het bijzondere pigment juist in deze innovatieve periode tot stand kwam.

Lievelingetje

Het bijzondere van Egyptisch blauw is niet alleen dat het al een eeuwigheid bestaat, maar ook dat het het oudste anorganische pigment is. Dat wil zeggen dat de kleur niet in de natuur te vinden is en menselijke productie de enige manier is om het te verkrijgen. Wel bestonden er andere pigmenten die rivalen waren van Egyptisch blauw: kleuren als lapis lazuli en amarnablauw hadden ook een vinger in de pap. Toch bleef Egyptisch blauw het favoriete pigment voor de Egyptenaren, omdat het goed bewaard bleef op bijvoorbeeld sarcofagen. Bovendien waren de ingrediënten voor de productie vaak gemakkelijk verkrijgbaar, waardoor een constante handel in stand kon worden gehouden. Strategisch gezien was de ontdekking van de kleur ook handig: lapis lazuli, het andere zeer populaire pigment, werd namelijk alleen gevonden in Afghanistan. Aangezien de Egyptenaren niet afhankelijk wilden zijn van de Afghanen, bood Egyptisch blauw de perfecte oplossing. Het is dan ook niet gek dat de Egyptische naam voor de kleur hsbd-iryt is, wat ‘artificiële lapis lazuli (iryt)’ betekent.

Productieproces

Benodigdheden: 

Handje fijngemalen kwarts, snufje calciumcarbonaat en theelepeltje koperoxide. 

Verder: oven voorverwarmen op 850-1050 graden. Bovenstaande ingrediënten goed husselen: we willen geen klontjes. Het geheel in de oven zetten. Let op: plaats het plastic roerbakje niét in de oven, dat zorgt voor een onaangename geur. Paar uurtjes wachten en voilà, uw pigment is klaar. Niet geschikt voor consumptie.

In grote lijnen kwam het recept hier op neer. Er zaten echter wel wat haken en ogen aan. Zo was de temperatuurregulatie cruciaal om het ontstaan van de stof CaCuSi4O10 (Egyptisch blauw) te vormen. Bij andere temperaturen zouden de verschillende stoffen niet op de juiste manier reageren. Bovendien moest er voorzichtig te werk worden gegaan, aangezien de kleur licht giftig was.

Onze kennis hierover is te danken aan de Romeinse architect Vitruvius, die wordt beschouwd als de eerste architect in de geschiedenis. In de eerste eeuw voor Christus beschreef hij hoe de kleur werd ontdekt in Alexandrië en hoe de productie vervolgens in vele andere plaatsen op gang werd gebracht. Hij schrijft het volgende: 

‘Zand wordt gemalen met bakpoeder, zo fijn dat het bijna op meel lijkt. Koper, gebroken door grove vijlen totdat het op zaagsel lijkt, wordt bestrooid met dit zand totdat het aan elkaar kleeft. Vervolgens wordt het gevormd tot ballen door het tussen de handen te rollen en samengebonden om te drogen. Eenmaal droog, worden de ballen in een keramische kan gedaan, en de kannen worden in een oven gezet.’ (Rowland 1999, Vitruvius: The Ten Books of Architecture) 

Dit proces werd duizenden jaren voortgezet, overal op de wereld. Niet alleen in Egypte, maar ook in Mesopotamië, het Romeinse Rijk en Griekenland werd het pigment geproduceerd. Ondanks de eeuwenlange ontwikkeling op allerlei plekken in de wereld, is de samenstelling van het pigment bijna onveranderlijk is gebleven. Dat komt waarschijnlijk omdat de chemische reactie die de kleur produceert slechts onder zeer specifieke omstandigheden plaatsvindt. Elke poging tot verandering in het proces leidt tot mislukking.

Betekenis

De kleur blauw had een speciale status in de Egyptische beschaving. Ten eerste werd blauw gezien als representatie van het goddelijke. (Dat zet de smurfen toch weer in een heel ander perspectief.) Zo werd een van de meest populaire goden, Amon, vaak afgebeeld met blauwe lichaamsdelen. Amon was god van de zon en de lucht en werd gezien als de schepper van alles wat bestaat. De blauwe kleur werd daarom ook geassocieerd met hergeboorte en eeuwigheid. 

Een andere belangrijke god die ook in het blauw gehuld werd was Hapi, de god van de Nijl. Hij was verantwoordelijk voor de jaarlijkse overstroming van de rivier. Het uit de oevers treden van deze rivier leidde tot vruchtbare grond waarop boeren voedsel konden verbouwen. Daarom werd Hapi gezien als het symbool voor vruchtbaarheid. Bovendien verwees zijn blauwe kleur direct naar het water van de Nijl. Leuk weetje: vaak werd Hapi met grote borsten en een dikkere buik afgebeeld, om zijn status als god van de vruchtbaarheid nog even wat aan te dikken – letterlijk en figuurlijk. Niet alleen goden, maar zelfs bavianen werden in het blauw gerepresenteerd. Bavianen waren namelijk verbonden aan de god Toth, die als belangrijkste symbool de blauwgevleugelde Ibisvogel had. Die blauwe vleugels had hij te danken aan zijn status als god van de vruchtbaarheid en hergeboorte.

Gebruik

De kleur blauw had vanwege zijn bijzondere betekenis specifieke toepassingen, bijvoorbeeld binnen overlijdensrituelen. Wanneer een farao overleed en gereed werd gemaakt om zijn reis naar het hiernamaals aan te gaan, werd er een mummiemasker voor hem gemaakt. Vaak werd de kleur blauw in dit masker gebruikt, omdat dit verwees naar afbeeldingen van Egyptische goden die een blauw getinte huid hadden. Door de overledene een blauwachtig gezicht te geven, stelde het masker een goddelijke versie van hem voor. Er werd geloofd dat de dode op deze manier kon schitteren in het licht van de eeuwigheid. 

Het mystieke pigment werd ook aangetroffen bij schilderingen in de graftombe van de laatste koning van Egyptes Eerste Dynastie, Ka-Sen, en in de graftombe van Nebamun (1350 voor Chr.). Die tweede werd in 1820 betreden door een Griekse kunsthandelaar. Hij zaagde stukken fresco’s uit de muren om ze te verkopen aan musea. Behalve dat dit een respectloze daad was, wist de kunsthandelaar de kunststukken slechts voor zeer lage bedragen te verkopen. Toch hebben we het aan deze frescofreak te danken dat de schilderingen nu te aanschouwen zijn in The British Museum in Londen. De fresco’s behoren tot de best bewaarde schilderingen uit de Egyptische periode. Mocht je zelf ambities hebben om met een hamertje aan de slag te gaan in de tombe, dan heb je een klein probleem. De Griekse handelaar nam de locatie van de tombe namelijk met zich mee in zijn graf. 

Tenslotte werd het pigment ook gebruikt voor faience. Faience is keramiek gemaakt van klei, kalk, kwartszand en mineralen. Deze materialen werden gemengd, gevormd en vervolgens gebakken. De buitenkant werd daarna gedecoreerd met glazuur. Ook Egyptisch blauw werd gebruikt om de beeldjes mee te versieren, omdat hiermee verschillende tinten blauw konden worden gemengd die het beeldje een hogere esthetische waarde gaven. Faience is terug te vinden in allerlei soorten kunstwerken: van scarabeeën tot godenbeeldjes, van armbanden tot kommen en van dierenbeeldjes tot tegels.

We weten dat Egyptisch blauw zich heeft verspreid over vele landen gedurende de dynastieën van de Oude Egyptenaren en ook later tijdens de Klassieke Oudheid. Toch zijn er nog veel zaken die onduidelijk zijn. Zo beweren sommige onderzoekers dat de kleur niet door de Egyptenaren, maar door de Mesopotamiërs werd ontdekt. Daarnaast is de precieze receptuur na de val van het Romeinse Rijk lange tijd , waardoor kennis over de ambacht in de vergetelheid is geraakt. Pas in de negentiende eeuw, tijdens de opgravingen van Pompeii, werd de kleur opnieuw ontdekt. Samples van de kleur werden toen in Engeland en Frankrijk onderzocht. Uit die studies bleek dat het pigment een ongewone hoge uitstraling van infrarood heeft wanneer rood licht op de stof wordt gestraald. Deze straling is sterk en langdurig, maar met het blote oog niet waarneembaar. Zouden de Egyptenaren geweten hebben van deze bijzondere kwaliteit?

Naast de vele historische kwesties komen er andere vragen aan het licht. Zo wordt er tegenwoordig onderzoek gedaan naar moderne toepassingen van het pigment. Het blijkt namelijk dat Egyptisch blauw in nanodeeltjes uiteenvalt wanneer het in warm water opgelost wordt. Wetenschappers onderzoeken nu voor welke toepassingen deze minuscule deeltjes wellicht een uitkomst bieden. En het wordt nog interessanter: vanwege de infraroodstraling kan het pigment verschillende materialen doordringen. Dit zou kunnen betekenen dat de stof gebruikt zou kunnen worden in de biomedische sector, maar ook voor telecommunicatie, aangezien de straling overeenkomt met die van afstandsbedieningen. 

Kortom, Egyptisch blauw is van alle markten thuis. Of het nou gaat om een Egyptische graftombe, een faience nijlpaardje of zelfs een afstandsbediening: de kracht van het pigment is oneindig. Het lijkt er dus op dat de kleur, die het eeuwige leven representeert, zelf ook eeuwig is.