Tekst door Sybren Sybesma, beeld door Bob Foulidi Trots is niet het eerste dat ik voel als ik aan het boek denk dat ik de afgelopen weken met mijn studiegenoten heb gemaakt. Natuurlijk ben ik trots op het eindresultaat; we hebben er allemaal veel tijd ingestoken. Maar iets remt mijn trots en dat heeft volgens mij alles te maken met het onderwerp: Joodse kunstenaars die hun leven weer oppakken na de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog.
Ieder jaar maken de studenten van de masteropleiding Redacteur/editor een boek. Ze verzorgen zelf het hele proces: ze schrijven, ze redigeren en ze doen de vormgeving. Alleen het drukwerk wordt niet zelf gedaan. Daarnaast vragen ze bekende schrijvers of kunstenaars om een bijdrage te leveren aan de bundel, bijvoorbeeld in de vorm van een voorwoord. Deze keer is dat de schrijver Maurits de Bruijn. Ieder jaar heeft het boek een thema. Voor deze bundel was dat, zoals eerder genoemd, de ervaring van Joodse kunstenaars vlak na de Tweede Wereldoorlog. De Joden die na de oorlog uit de concentratiekampen terugkeerden of uit de onderduik tevoorschijn kwamen, waren alles kwijt: familieleden en vrienden waren vermoord, in hun huizen woonden anderen, en bovendien lag hun vertrouwen in de medemens aan diggelen.
Iedere student moest een kunstenaar kiezen: onze docent had een lijstje aangeleverd waaruit we konden selecteren, maar we mochten ook zelf een kunstenaar aandragen als we dat wilden. De kunstenaars waren veelal tussen de twintig en dertig jaar oud: mensen die nog aan het begin van hun leven stonden; de gedachte was dat we ons beter tot hen konden verhouden omdat we ongeveer dezelfde leeftijd hadden. De kunstenaars (schrijvers, vormgevers, vertalers, fotografen, enzovoort) mochten meer dan eens gekozen worden, zolang de invalshoeken van de essays maar verschilden. Sommige van ons keken naar een specifiek werk, zoals een roman of een foto, terwijl anderen meer het leven van iemand onder de loep namen. Enkele kunstenaars konden in Nederland niet meer aarden en zochten hun heil elders. Sommige trokken naar Israël om daar in een kibboets hun joodse geloof te belijden. Andere togen naar de Verenigde Staten, zoals Dola de Jong, die daar uitgroeide tot een vooraanstaand schrijver. Interessant vond ik de worsteling met het Joods-zijn die sommigen, zoals de dichter Louise van Santen, ervaarden. Voor de Tweede Wereldoorlog waren grote groepen Joden in Europa geassimileerd: ze beleden het joodse geloof niet meer actief en trouwden bijvoorbeeld ook met niet-Joden. Kortgezegd, het jodendom speelde niet zo’n grote rol in hun leven, misschien enkel nog in tradities. Toen de nazi’s in Europa Joden begonnen te vervolgen, werden ook de mensen die zichzelf daarvoor mogelijk nauwelijks als Joods zagen, door de nazi’s als Joods beschouwd. Zij werden zich plotseling bewust van hun Joodse identiteit. Dat doet iets met je, zeker als je ineens bij een groep blijkt te horen die vervolgd wordt. Bij enkele van de onderzochte kunstenaars leidde die bewustwording tot een sterke interesse in het joodse geloof: ze werden bijvoorbeeld lid van een zionistische organisatie. Voor sommige was die interesse blijvend, bij andere verdween zij na verloop van tijd weer. Velen bezochten Israël in ieder geval een keer.In de uren die ik in het Stadsarchief van Amsterdam en later thuis, schrijvend, doorbracht, overviel mij vaak de angst dat ik het leven en de worstelingen van de persoon die ik portretteerde niet goed weergaf. Ik was bang dat ik gebeurtenissen zou bagatelliseren of juist in een uitspraak te veel zou lezen, in alles een verwijzing naar de oorlog zou zien. Mag je trots zijn op het beschrijven van iemands levensverhaal als die persoon zoveel ellendige dingen heeft meegemaakt? Of is dat oneerbiedig? Ik hoop steeds dat ik recht gedaan heb aan de persoon. Dat staat mijn trots in de weg. Maar er is natuurlijk een ander aspect waar ik onvoorwaardelijk trots op ben: het fysieke boek. Alle uren die we aan redactie en vormgeving besteed hebben, waren niet voor niets. Er ligt nu een prachtig – in ieder geval in fysieke, maar hopelijk ook inhoudelijke zin – boek. Het boek is nu te bestellen via de website uitgeverijredacteureditor.nl.
Babel Magazine 