Christopher Nolan’s fascinatie voor tijd

Tekst door Phoebe Meekel, beeld door Alicia Koch

Tijd is een onmisbaar onderdeel van het dagelijks leven, en toch vinden we het lastig om te begrijpen wat het is en hoe ze in elkaar zit. In de films van Christopher Nolan wordt er gespeeld met tijd, waardoor het publiek op een memorabele wijze wordt geconfronteerd met dit concept. Welke rol vervult die tijd in Nolans films en waar komt zijn fascinatie hiervoor vandaan?

“Well, I’ve always lived in it,” is Nolans antwoord op de vraag waar zijn interesse in tijd vandaan komt. Tijd is volgens hem het belangrijkste deel van onze menselijke ervaring en de manier waarop we de wereld waarnemen wordt bepaald door tijd. Nolan gebruikt het dan ook als een soort gereedschap om een bepaalde menselijke emotie, ervaring of mentale toestand tot uiting te brengen, waardoor het publiek optimaal wordt meegezogen in het verhaal. 

Zo lijdt het hoofdpersonage Leonard in Nolans doorbraakfilm Memento aan kortetermijngeheugenverlies, en is de film op zo’n manier in elkaar gezet – namelijk: niet op chronologische volgorde (als je wilt weten hoe dan wel, raad ik je aan om de film te kijken!) – dat de toeschouwer voelt hoe het is om aan deze ziekte te lijden. 

De film is zo goed door het aparte gevoel dat je aan de vertelwijze overhoudt. Je verlaat de bioscoopzaal overdonderd. En deze gedenkwaardigheid geldt niet alleen voor Memento, maar voor elk ander werk van Nolan. Keer op keer lukt het hem om met zijn films het publiek te verrassen, omdat tijd als gereedschap in iedere film weer op andere wijze wordt toegepast.

Nolans fascinatie voor tijd komt wellicht het duidelijkst tot uiting in de film Inception, waarin tijd niet enkel fungeert als een gereedschap om het verhaal vorm te geven, maar ook zelf een hoofdrol speelt. De film gaat over vijf bedrijfsspionnen, onder wie het hoofdpersonage Dom Cobb, die als doel hebben om bedrijfsgeheimen te stelen uit de gedachten van slapende mensen. Via een machine kan een spion in het hoofd van een slapend persoon komen. In eerste instantie voelt deze droomwereld heel realistisch aan, maar door je gedachten kun je deze ook veranderen op een manier die in de echte wereld niet mogelijk is. Aangezien de tijd in een droom langzamer verloopt dan in de realiteit, wordt op een absurde manier de kijker een spiegel voorgehouden, die doet beseffen dat wij, net zoals de spionnen, constant afhankelijk van tijd zijn.

In Inception speelt tijd de rol van een soort vijand die tegenover de spionnen staat, en wordt het daarom ook vaak expliciet benoemd. Tijd is tot een onmisbaar onderdeel van deze film gemaakt, op een vergelijkbare manier als in Nolans andere blockbuster Interstellar. Ook hierin speelt hij de rol van vijand, voor onder andere het hoofdpersonage Cooper, dat vanwege de uitgeputte aarde genoodzaakt is om met een team een andere leefbare planeet in de ruimte te vinden. Hij verlaat hierbij zijn gezin die op de aarde achterblijft. In de film staat de relatie tussen Cooper en zijn dochter Murphy centraal en komt de worsteling die met deze verlating gepaard gaat, bij beide personages tot uiting. Ook hier verloopt de tijd langzamer op bepaalde planeten die Cooper met zijn team bezoekt dan op aarde, waardoor de relatie tussen vader en dochter nóg complexer wordt. Tijdens deze zoektocht wordt duidelijk waarom het verlies van tijd zo pijnlijk en angstaanjagend is. De tijd die we kunnen doorbrengen met de geliefden om ons heen is beperkt. We kunnen het verleden niet veranderen, of de toekomst onder controle krijgen, maar hebben in werkelijkheid enkel invloed over het hier en nu. Iedereen wordt ouder, en veel keus daarin hebben we niet. Dat kan beangstigend zijn. Kijkend naar het filmdoek realiseert men zich dat je door het verlies van tijd niet alleen de grip op realiteit kwijt raakt, maar vooral ook op jezelf.

Wat mij in zijn films misschien wel het meest opvalt is dat er vaak weinig dialoog in voorkomt: in films zoals Dunkirk, Interstellar en Oppenheimer zitten ontzettend veel lange stiltes. Dat is een ander gereedschap dat Christopher Nolan veel in zijn films gebruikt: geluid – of beter gezegd, de afwezigheid hiervan. Door die afwezigheid beleeft de kijker tijd op een hele andere manier: de stilte creëert een spanning, waardoor de tijd die verstrijkt, eeuwig lijkt te duren. 

Volgens Nolan legt de camera tijd vast, waardoor het een soort tijdmachine is. Zo kon niemand voor het bestaan van de filmcamera dingen opnieuw en achteruit afspelen, of iets in slow motion of fast motion zien gebeuren. Nolan vertelt dat film bij uitstek geschikt is om onze menselijke ervaring van tijd weer te geven. In een interview door NPR zegt Nolan het volgende: “And as I get older, as my kids get older, your sense of time changes – that kind of feeling that we all have as we get older of losing things and things slipping away and things moving ahead without us. And there’s a tremendous sense, you know, coming into middle age, of the acceleration of time.” 

Dat de films van Christopher Nolan blockbusters zijn is geen geheim, en dat is niet enkel door de goede acteurs of vele speciale effecten van goede kwaliteit, maar ook zeker doordat Nolan het publiek elke film weer op creatieve wijze verrast door te spelen met tijd. Het heeft meer invloed op ons dan we denken en Nolan weet dit duidelijk naar voren te brengen. Mocht je nog nooit naar deze films gekeken hebben, dan raad ik het nu zeker aan om dat wel te doen! Het ergste wat er kan gebeuren is dat je je tijd verspilt aan een van de beste films ooit gemaakt.